Аз соли таҳсили 2024-2025 сар карда, имтиҳонҳои қабул ба муассисаҳои таълими давлатии олӣ ва касбӣ (ба ғайр аз мактабҳои касбу ҳунар) дар як вақт аз рӯи тамоюли «аввал тест, баъд интихоб» гузаронда шуданд.

Ба рӯйхат гирифтани абитуриентҳо тавассути сайти  my.uzbmb.uz онлайн амалӣ гардид. Натиҷа ва ҳадафҳои имтиҳоноти имсола,  ки аз равиши нав асос ёфтаанд, чӣ гунаанд ва оё он ба мақсадҳое, аз қабили ҷилавгирӣ аз фасод низ хидмат мекунад?
Мо ба андешаҳои вазири таълими олӣ, илм ва инноватсияи Ҷумҳурии Ӯзбекистон Қӯнғиротбой ШАРИПОВ оид ба чунин масъалаҳо таваҷҷуҳ кардем.

–  Дар натиҷаи ислоҳоти солҳои охири соҳаи таҳсилоти олӣ шаффофияти раванди қабул ба муассисаҳои низом таъмин гардид. Хусусан, аз масофа супурдани ҳуҷҷатҳо, ки дар ин самт омили инсонӣ нест шуд, имкони назорати онлайни ҷараёни тест тавассути камера, инчунин зиёд шудани шумораи муассисаҳои таҳсилоти олӣ ва квотаҳои қабул ҳолатҳои коррупсионӣ пешгирӣ карда шуд. Ба ҷои он муҳити рақобат пайдо шуд, — ба фикраш шурӯъ мекунад вазир. – Ҳоло бояд мубориза бурдан бар он, ки ҷавонони боистеъдод дар байни донишҷӯёни худ бошанд, аз рӯзномаи мактабҳои олӣ ҷой гирифтааст.
Фармони Президент аз 24 майи соли ҷорӣ «Дар бораи такмили низоми қабул ба муассисаҳои таҳсилоти олӣ ва ҷобаҷогузории фармоиши давлатӣ» барои ҷалби ҷавонони лаёқатманд ба мактабҳои олӣ пешбинӣ шудааст. Ҳуҷҷати мазкур ба ташаккул додани фармоиши давлатӣ оид ба қабул ба ташкилотҳои таълим  ва такмили механизмҳои ҷудо кардани грантҳои давлатӣ, беҳтар намудани шароити мавҷудаи таълими босифати ҷавонон, равона кардани кадрҳо ба  ҷабҳа ва соҳаҳои тараққиёбандаи иқтисодиёт нигаронида шудааст.
Солҳои пеш довталабон дар ҷараёни супурдани ҳуҷҷатҳо аввал 5 донишгоҳро интихоб карда, баъдан имтиҳон ё санҷиш месупориданд. Яъне, довталабон бидуни донистани натиҷаи санҷиш донишгоҳ, соҳаи таҳсилотро интихоб мекарданд. Дар ин муассисаҳои таҳсилоти олӣ агар ҳамон сол холҳои барои грант ҷудошуда зиёд шаванд, ин довталабон имкони дохил шудан ба донишгоҳи дигарро надоштанд.
Дар тартиби нав ин вазъ ба назар гирифта шуда, барои довталаб имкони интихоби донишгоҳ ва соҳаи таҳсил аз рӯи холҳои тестӣ фароҳам оварда шуд. Ин тартиб дар натиҷаи омӯхтани таҷрибаи аксари давлатҳои хориҷӣ ва таҳлили тамоми ҷанбаҳои ҷараёни қабули худи мо ташаккул ёфтааст. Умуман, дар кишварҳои пешрафта тибқи меъёри асосии дохилшавӣ ба донишгоҳ довталаб пас аз донистани натиҷаи худ донишгоҳ ва самтро интихоб мекунад.
Ҳамин тариқ, тибқи низомномаи нав, довталаб пас аз супурдани имтиҳон ва донистани натиҷааш панҷ муассисаи олиро интихоб мекунад. Ҷойҳои грантҳо дар байни довталабоне тақсим карда мешаванд, ки дар самти муайян холи баланд гирифтаанд. Илова бар ин, имсол донишҷӯёне, ки бар асоси грант дохил шудаанд, мисли пештара чаҳор сол аз ин имтиёз истифода нахоҳанд кард. Агар донишҷӯ бо баҳои паст таҳсил кунад, соли оянда ҷойи гранти ӯ аз ҳисоби худ ба донишҷӯе, ки аз рӯи шартнома хуб таҳсил мекунад, тақсим карда мешавад. Ин ҷавононро ба кор кардан дар болои худ водор менамояд.
Дар ин ҷо бояд қайд кард, ки барои муассисаҳои таълимии касбӣ тести алоҳида вуҷуд надорад. Раванди пешниҳоди ҳуҷҷатҳо ва иштироки довталабон дар озмун пурра рақамӣ гардонда шуда, дар ин омили инсонӣ иштирок намекунад. Ин, дар навбати худ, пеши роҳи ҳолатҳои коррупсиониро мегирад.
– Барои пешгирии хатогиҳои техникӣ дар раванди бақайдгирӣ чӣ чораҳо андешида шуданд?
– Бақайдгирӣ тавассути сомонаи my.uzbmb.uz-и Агентии баҳодиҳии дониш ва маҳорат сурат гирифт. Дар ин кор ягон камбудии техникӣ дида нашуд. Инчунин, маркази тамоси рақами кӯтоҳи 1195 шабонарӯзӣ, 7 рӯз дар як ҳафта фаъолият намуда, ҳар як мушкили пешомадаро зуд ҳал мекунад. Чунин ташкили кор ба довталабон ва волидони онҳо имкон медиҳад, ки дар ҳар вақти рӯз маслиҳати зарурӣ гиранд, ки ин махсусан дар лаҳзаҳои пурташвиши марбут ба сабти ном ва омодагӣ ба имтиҳонҳо муҳим аст.
Ҳангоми дида баромадани аризаи довталабон ва падару модарони онҳо меъёру талаботи ҳуқуқӣ қатъиян риоя карда шуд. Ҳама муроҷиатҳо дар доираи қонун баррасӣ шуданд, ки ҳимояи ҳуқуқ ва манфиатҳои иштирокчиёни ин равандро таъмин менамояд. Ин равиш на танҳо зиндагии довталабон ва волидони онҳоро осонтар, балки эътимодро ба муассисаҳои таълимӣ ва мақомоти давлатӣ тақвият бахшида, ба муассир ва шаффоф шудани равандҳои бақайдгирӣ ва арзёбӣ хизмат кард.
– Мо медонем, довталабон кӯшиш мекунанд, ки дар асоси имкониятҳои техникӣ дар минтақаи худ ба таҳсил ҳуҷҷат супоранд. Пас аз анҷоми имтиҳонҳо ҳолатҳое мешаванд, ки ба рақами довталаб бо сабаби интихоби номи таҳсил ё мушкилоти техникӣ СМС нарасидааст. Дар ин ҳолат, довталаб метавонад аз рӯи холи гирифтааш ба таҳсил қабул нашавад. Дар ин бобат чӣ бояд кард?
– Ҳангоми бақайдгирӣ барои ҳар як довталаб кабинети шахсии ба рақами телефони ӯ пайвастшуда таъсис дода шуд. Ҳамаи маълумот ба ин кабинети шахсӣ ворид карда шуд. Агар ягон ҳолат мушоҳида шавад, он метавонад бевосита ба иштибоҳ дар маълумоти воридкардаи довталаб ё тағйир додани рақами телефон, ворид кардани рақами телефони ягон каси дигар алоқаманд бошад. 
Мушкилоти техникии вобаста ба интихоби довталабон аз ҷониби кормандони агентӣ тибқи муроҷиатҳои  онҳо бартараф карда мешаванд. Ҳамзамон ба довталабон тавассути рақамҳои телефоне, ки ҳангоми сабти ном ворид кардаанд, СМС огоҳинома ирсол гардид. Илова бар ин, маълумот дар бораи марҳилаи интихоб тавассути саҳифаҳои агентӣ дар шабакаҳои иҷтимоӣ пешниҳод карда шуд. Агентӣ барои довталабон суҳбатҳои овозӣ гузаронд, мунтазам дар воситаҳои ахбори омма баромад кард.
– Шароити супурдани ҳуҷҷатҳои аз тариқи низоми нав муқарраршуда барои ҷавононе, ки дар деҳоти дурдаст таҳсил мекунанд, душворӣ пеш наовард?
– Воқеан, ин низом ба хотири фароҳам овардани қулайӣ ба ҷавононе, ки дар манотиқи дурдаст зиндагӣ мекунанд, таҳия шудааст. Имрӯз довталабон метавонанд барои иштирок дар имтиҳонҳо тавассути телефон дар ҳар минтақаи ҷумҳурии мо номнавис шаванд. Гузаронидани ҳуҷҷатҳо ба шакли онлайн довталабон ва волидони онҳоро аз машаққатҳои зиёдатӣ ва хароҷоти иловагӣ наҷот медиҳад. Он инчунин кафолат медиҳад, ки ягон ҳодисаи коррупсия рух надиҳад.
Яке аз дастовардҳои барҷастаи раванди қабул ҷорӣ намудани системаи онлайнии пешниҳоди ҳуҷҷатҳо барои иштирок дар тест ва имтиҳонҳо мебошад. Пештар тартиб додану пешниҳод кардани ҳуҷҷатҳо вақту қувваи зиёдро талаб мекард. Имрӯз, танҳо варақаҳои заруриро пур карда, онҳоро онлайн пешниҳод кардан мумкин.
Воқеан, яке аз ҷанбаҳои муҳимтарини ҷорӣ намудани низоми онлайн нақши он дар мубориза бо коррупсия мебошад. Усулҳои анъанавии пешниҳоди ҳуҷҷатҳо ва иштирок дар имтиҳонҳо боиси пайдо шудани нақшаҳои коррупсионӣ, гирифтани пора ва дигар ҳуқуқвайронкуниҳо шудааст. Платформаи онлайн омили инсониро кам карда, равандҳоро автоматӣ мекунад, ки эҳтимолияти амалҳои коррупсиониро ба таври назаррас коҳиш медиҳад. Ҳама марҳилаҳои бақайдгирӣ ва санҷиш шаффоф хоҳанд буд ва ҳар як қадамро метавон пайгирӣ кард ва барои онҳое, ки қоидаҳоро вайрон карданӣ мешаванд, монеаҳои иловагӣ эҷод мекунанд.
– Бар асоси кадом таҷрибаҳои хориҷӣ ба таҳсилоти имсола бархӯрд карда шуд?
– Дар доираи ислоҳоти мактаби олӣ дар бобати баланд бардоштани сифати раванди таълим ва беҳтар намудани тайёрии донишҷӯён дигаргуниҳои ҷиддӣ ба амал омаданд. Яке аз ҷанбаҳои асосии ин ислоҳот коҳиши дараҷаи бакалаврӣ ва ҷорӣ намудани стандартҳои нави тахассус ва малакаҳои амалӣ буд. 306 самтҳои қаблан дастрас ба 183 кам карда шуданд.
183 талаботи тахассусӣ барои дараҷаи бакалаврӣ дар асоси барномаҳои донишгоҳҳо дар феҳристи ТОП-300 рейтинги ҷаҳонӣ таҳия шудааст. Ин талабот ба мутобиқсозии барномаҳои таълимӣ ба стандартҳои байналмилалӣ ва таҷрибаи пешқадами соҳаи маорифи ҷаҳонӣ нигаронида шудаанд. Муносибати ба таҷрибаи донишгоҳҳои пешқадам асосёфта имкон медиҳад, ки кадрҳои ҷавобгӯ ба талаботи бозори меҳнати ҷаҳонӣ ва муосир омода карда шаванд.
Боз як навигарии муҳим, пурзӯр намудани машғулоти амалии донишҷӯён мебошад. Тибқи стандартҳои нав, машғулоти амалӣ дар шакли таҷрибаи муттасили касбии на камтар аз 15 ҳафта ташкил карда мешавад. Ин равиш ба таҳкими дониш ва ташаккули малакаҳои амалӣ нигаронида шудааст. Таҷрибаомӯзии дарозмуддат ба донишҷӯён имкон медиҳад, ки ба муҳити воқеии касбӣ амиқтар ворид шаванд, таҷриба гиранд ва ба фаъолияти касбӣ омода шаванд.
Тағйироти мазкур яке аз қадамҳои мо дар самти омода намудани мутахассисони соҳибихтисос ба ҳисоб меравад, ки ба талаботи бозори меҳнати замонавӣ дар мактабҳои олӣ ҷавобгӯ мебошад.

Суҳбатнигор
Абдулазиз РУСТАМОВ, 
мухбири ӮзА.