Дар шаҳри Самарқанд 4 апрел бори аввал дар таърих вохӯрии сатҳи олии Иттиҳоди Аврупо ва кишварҳои Осиёи Марказӣ баргузор шуд. Ин рӯйдоди муҳим дар муносибатҳои байни минтақаҳо саҳифаи навро боз кард.

Нахустин нишасти таърихии «Осиёи Марказӣ – Иттиҳоди Аврупо», ки таҳти раёсати Президенти Ҷумҳурии Ӯзбекистон Шавкат Мирзиёев баргузор гардид, таҳти шиори «Сармоягузорӣ барои оянда» сурат гирифт. Дар кори он роҳбарони панҷ кишвари минтақа (Қазоқистон, Қирғизистон, Тоҷикистон, Туркманистон ва Ӯзбекистон), инчунин намояндагони муассисаҳои асосии Иттиҳоди Аврупо – Шӯрои Аврупо ва Комиссияи Аврупо, роҳбарони Бонки аврупоии таҷдид ва рушд ва Бонки сармоягузории Аврупо иштирок доштанд.

Осиёи Марказӣ ва Иттиҳоди Аврупо – формати нав барои наздиксозии манфиатҳои муштарак

Иттиҳоди Аврупо (ИА) имрӯз чун як созмони байналмилалии иқтисодӣ ва сиёсӣ, босуръат рушд мекунад. ИА самти умумии рушди институтҳои иҷтимоии кишварҳои аъзоро муайян месозад, сиёсати амниятиро пеш мебарад ва сиёсати хориҷии гуногунсамтро татбиқ менамояд. Ҳоло ба таркиби Иттиҳоди Аврупо 27 кишвар ва шаҳрвандони онҳо шомиланд. Бозори ягонаи мол ва хидматрасонӣ бо 450 миллион шаҳрванд таъсис дода шудааст, ки ҳуқуқи озодона ҳаракат кардан ва муқимӣ шуданро дар ҷое, ки мехоҳанд, доранд. ИА асъори ягона – евроро қабул кардааст, ки имрӯз ба яке аз бузургтарин асъорҳои ҷаҳонӣ табдил ёфта, самаранокии бозори ягонаи Аврупоро афзоиш додааст.

Дар ҷараёни нишаст дурнамои рушди муносибатҳои бисёрҷониба ва ҳамкориҳои амалӣ байни давлатҳои Осиёи Марказӣ ва Иттиҳоди Аврупо баррасӣ гардид.

Афзалиятҳои Осиёи Марказӣ дар заминаи ҳамкорӣ бо Иттиҳоди Аврупо

Тавре маълум аст, аз лаҳзаи ташкил ёфтани давлатҳои нави мустақил дар Осиёи Марказӣ Иттиҳоди Аврупо корро бо онҳо оид ба барқарор намудани робитаҳои шарикии дуҷониба оғоз намуд. Аз соли 1991 инҷониб, ташаккул ва рушди стратегияи ИА дар Осиёи Марказӣ чанд марҳилаи муҳимеро тай намуд.

Хусусан, сиёсати ҳамсоягии нек ва шарикӣ дар сатҳи минтақавӣ, ки солҳои охир таҳти роҳбарии Президенти Ӯзбекистон Шавкат Мирзиёев амалӣ мешавад, дар бознигарии стратегияи Осиёи Марказии Иттиҳоди Аврупо саҳми назаррас гузошт. Дар натиҷаи кӯшишҳои муштарак, дар Осиёи Марказӣ комилан муҳити нави сиёсӣ ба вуҷуд омад. Дар тӯли чанд сол, бисёр мушкилоти даҳсолаҳо ҷамъшуда ҳалли худро ёфтанд. Дар натиҷа, имрӯз минтақа ба фазои ҳамкории мутақобилан судманд ва рушди устувор табдил меёбад.

Ҳоло кишварҳои Осиёи Марказӣ, бо назардошти ниёзҳои дохилӣ ва вазъи геосиёсии ҷаҳон, аз ҷалби сармоя, технология ва навовариҳои аврупоӣ барои ҳалли вазифаҳои афзалиятнок дар самтҳои таъмин намудани субот ва рушди устувор дар бахшҳои иқтисод, саноат, энергетика, нақлиёт, сармояи инсонӣ, тағйирёбии иқлим, маориф ва илм манфиатдоранд.

Агар дар ҳафт соли охир ҳаҷми гардиши мол байни кишварҳои Иттиҳоди Аврупо ва Осиёи Марказӣ 4 маротиба афзуда, аз 54 миллиард доллар гузашта бошад, пас то соли 2024, ҳаҷми гардиши савдои хориҷии Ӯзбекистон бо Иттиҳоди Аврупо ба 6,4 миллиард доллар расид, ки ин аз соли гузашта 5,2 фоиз зиёдтар мебошад. Дар Ӯзбекистон зиёда аз 1000 корхона бо сармояи аврупоӣ фаъолият мекунанд ва ҳаҷми сармоягузориҳои онҳо ба 30 миллиард евро расидааст. Ҳадафҳои дар Стратегияи «Ӯзбекистон-2030» пешбинишуда, аз ҷумла то 200 миллиард доллар афзоиш додани маҷмӯи маҳсулоти дохилӣ, таҳким ва диверсификатсияи муносибатҳои иқтисодии хориҷӣ бо афзалиятҳои Иттиҳоди Аврупо ҳамоҳанг мебошанд. Ин барои тавсеаи минбаъдаи ҳамкории мутақобилан судманд заминаи устувор фароҳам меорад.

Саноати энергетика, кимиё, дорусозӣ, нассоҷӣ ва техникаи барқӣ, истеҳсоли масолеҳи сохтмонӣ, коркарди маҳсулоти кишоварзӣ, саноати кӯҳканӣ ва истихроҷи маъдан, инчунин логистика ва нақлиёт, лоиҳаи бузурги масири байналмилалии нақлиётии назди касбӣ ё Долони миёна соҳаҳои калидии сармоягузориро дар бар мегиранд. Дар ҳоли ҳозир, Иттиҳоди Аврупо дуввумин бузургтарин шарики тиҷоратии минтақа мебошад.

Иқдомҳои Ӯзбекистон, ки ба ҳамкории ояндадор нигаронида шудаанд

Президенти Ӯзбекистон сармоягузорӣ ба навсозии иқтисодӣ ва технологиро ҳамчун авлавияти ҳамкорӣ муайян кард. «Охири моҳи июн (соли 2025) мо дар ҳамкорӣ бо Бонки аврупоии таҷдид ва рушд Форуми сармоягузории Тошкандро мегузаронем. Дар ин чорабинӣ ният дорем портфели ҷории лоиҳаҳоро бо ширкат ва бонкҳои пешбари аврупоӣ дар ҳаҷми беш аз 30 миллиард евро муаррифӣ намоем», – изҳор дошт Президенти Ӯзбекистон.

Сарвари мамлакат пешниҳод кард, ки идораи Бонки сармоягузории аврупоӣ дар Тошканд кушода шавад, ки ин раванд ҷалби сармоягузориҳои мустақимро аз кишварҳои ИА ба Осиёи Марказӣ фаъол хоҳад кард. Вай ҳамчунин ташаббуси таъсиси Платформаи сармоягузориро барои пешбурди лоиҳаҳои бузурги минтақавӣ дар бахшҳои энергетикаи «сабз», инноватсия, нақлиёт, инфрасохтор ва бахши аграрӣ пешниҳод намуд. Ғайр аз ин, пешниҳод шуд, ки Созишномаи бисёрҷониба оид ба ҳифз ва ҳавасмандгардонии сармоягузорӣ ба имзо расад; Палатаи муштараки савдои «Осиёи Марказӣ – ИА» таъсис дода шавад; барномаҳои минтақавии дастгирии тиҷорати хурду миёна ва соҳибкории занон қабул карда шаванд.

Чораҳои ҳамоҳангшуда таҳия гардида, барои густариш ва истифодаи пурраи Долони нақлиётии наздикасбӣ шароити мусоид фароҳам гардид.

Ташаббусҳои Президенти Ӯзбекистон аҳамияти махсус доранд. Зеро онҳо соҳаҳои калидии ҳамкориро дар бар мегиранд. Бешубҳа, ин пешниҳодҳо бо барномаҳои ИА, ки ҳадафи рушди низоми маорифи минтақаро доранд, мувофиқ мебошанд. Иттиҳоди Аврупо аз модернизатсияи таҳсилоти олӣ дар Осиёи Марказӣ фаъолона пуштибонӣ мекунад.

Барномаи Tempus дар вақти худ ба мутобиқсозии барномаҳои таълимӣ ба талаботи Раванди Болоня ва бозори меҳнати маҳаллӣ мусоидат намуда, тақрибан 120 донишгоҳи минтақаро фаро гирифт ва маблағгузории 69 миллион евро ба даст овард.

Ҳамин тавр, барномаи CAREN беш аз 500 донишгоҳ ва маркази илмии Осиёи Марказиро тавассути шабакаҳои интернетии баландсуръат бо шарикони аврупоӣ пайваст намуд. Ин амал мубодилаи илмиро ба таври назаррас тақвият дода, ба ҳамгироии минтақа ба фазои ҷаҳонии таълимӣ мусоидат кард.

Тавре маълум аст, ИА инчунин бузургтарин донори Шарикии глобалӣ дар соҳаи маориф (GPE) мебошад, ки зиёда аз 100 миллион евро барои рушди таҳсилоти ибтидоӣ ва касбӣ ҷудо кардааст.

Яке аз самтҳои асосӣ дар ин соҳа барномаҳои таълимӣ мебошанд, ки таъсиси стипендияҳоро барои донишҷӯёни Осиёи Марказӣ дар бар мегиранд. Масалан, барномаи Erasmus+ ба онҳо имкон медиҳад, ки дар донишгоҳҳои аврупоӣ таҳсил кунанд ва бо ҳамкорони хориҷии худ таҷриба мубодила намоянд. Тақдими зиёда аз 250 стипендияи магистрӣ ба донишҷӯёни Осиёи Марказӣ дар доираи барномаи Erasmus Mundus ва татбиқи 69 лоиҳаи муштарак бо иштироки муассисаҳои таҳсилоти олии минтақа шаҳодати сатҳи рӯзафзуни ҳамгироӣ ба фазои ҷаҳонии таълим мебошад.

Дар ин замина, пешниҳоди Президенти Ӯзбекистон оид ба ҷорӣ намудани квотаҳои махсус барои кишварҳои минтақа дар доираи барномаи Erasmus+ аҳамияти стратегӣ пайдо мекунад. Ин иқдом ба тайёр кардани мутахассисони баландихтисос мусоидат хоҳад кард, ки метавонанд ба рушди устувори кишварҳои худ саҳм гузоранд ва инчунин нақши Осиёи Марказиро ҳамчун шарики калидии ИА дар соҳаи маориф ва илм таҳким бахшанд. Ин на танҳо мушкили норасоии мутахассисонро ҳал мекунад, балки робитаҳоро байни ду минтақа тақвият мебахшад.

Ҳамкории илмӣ байни Осиёи Марказӣ ва ИА дар доираи барномаҳои «Горизонт 2020» ва «Горизонт – Аврупо» бо татбиқи 42 лоиҳа бо иштироки 62 созмони минтақа амалӣ шуда, ба миқдори 2,28 миллион евро маблағ ба даст овардааст. Бо мақсади густариши минбаъдаи ин ҳамкорӣ, Президенти Ӯзбекистон пешниҳод кард, ки дафтари барномаи «Горизонт – Аврупо» дар кишвар таъсис дода шавад. Ин ташаббус ба фароҳам овардани платформа барои таҳқиқоти муштарак дар соҳаҳое чун зеҳни сунъӣ, маълумотҳои бузург ва технологияҳои рақамӣ мусоидат хоҳад кард.

Амалӣ шудани ин пешниҳод ҳамкориҳои илмӣ ва таълимӣ бо кишварҳои ИА-ро фаъолтар намуда, рақобатпазирии минтақаро тавассути дастрасӣ ба дониш ва технологияҳои пешрафта баланд мебардорад.

Тибқи натиҷаҳои аввалин нишаст, Декларатсияи муштарак қабул гардид, ки барқарор намудани шарикии стратегӣ байни ду минтақа ва декларатсия оид ба ҳамкорӣ дар бахши минералҳои муҳимро пешбинӣ мекунад. Инчунин, як бастаи бузурги ташаббусҳо мувофиқа карда шуд, ки ба ҳамгироии иқтисодӣ, гуманитарӣ ва технологӣ равона шудаанд.

Иқдомҳои фарҳангӣ, аз қабили фестивал, намоишгоҳ ва лоиҳаҳои ҳунарӣ низ ба фаҳмиши амиқтари хусусиятҳои фарҳангӣ ва анъанаҳои ҳарду ҷониб мусоидат мекунанд. Чунин чорабиниҳо барои муколама ва ҳамкорӣ платформа фароҳам оварда, ба халқҳо имкон медиҳанд, ки якдигарро беҳтар шиносанд ва муносибатҳои фарҳангиро рушд диҳанд.

Ҳамин тариқ, мубодилаи иҷтимоӣ ва фарҳангӣ байни Осиёи Марказӣ ва ИА ба ташаккули муҳити байналмилалии устувор ва мутобиқ мусоидат мекунад.

Амонулло МУҲАММАДҶОНОВ,

доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессори Донишгоҳи давлатии ҳуқуқшиносии Тошканд