Ал-Фарғонӣ ҳамчун ситорашинос, риёзидон ва ҷуғрофиёшиноси бузург дар байни олимони Осиёи Марказӣ мақоми назаррас дорад.
Охирин ва дақиқтарин маълумот дар бораи ҳаёти Ал-Фарғонӣ ба соли 861 рост меояд. Тибқи маълумоти мавҷуда, дар он сол ӯ дар ҷазираи Равза – наздикии Қоҳира бо номи «нилометр» асбоберо, ки барои чен кардани сатҳи оби дарёи Нил пешбинӣ шуда буд, месозад. Аммо дар бораи чӣ гуна ва дар кадом шароит ба Миср афтодани ал-Фарғонӣ маълумоти дақиқ вуҷуд надорад.
Ҳамон тавре ки Ал-Хоразмӣ ёвари наздик ва мушовири халифа ал-Маъмун буд, тахмин меравад, ки ал-Фарғонӣ ёвари наздики Тулу ё яке аз дарбориёни ӯ будааст. Дар ин ҳолат, дар Миср пайдо шудани Ал-Фарғонӣ тааҷҷубовар нест. Сарфи назар аз он ки дар бораи ҳаёти Ал-Фарғонӣ маълумот хеле кам аст, номи ӯ дар асрҳои миёна дар Шарқ машҳур буд. Шарҳнависони шарқӣ, аз қабили Ибн ан-Надим (асри X), Ибн ал-Қифтӣ (асрҳои XII-XIII), Абул Фараҷ Бар Эбрей (асри XIII) ва Ҳоҷ Халифа (асри XVI) дар асарҳои худ аз ӯ ёдовар шудаанд.
Асари асосии астрономии Ал-Фарғонӣ – «Китоби ҳаракатҳои осмонӣ ва илми умумии астрономия» («Китоб ал-ҳаракат ас-самовия ва ҷавомиъ илм ан-нуҷум»), дар асри XII ду маротиба дар Аврупо ба лотинӣ ва дар асри XIII ба дигар забонҳои Аврупо тарҷума шудааст. Китоб дар тӯли асрҳо ҳамчун китоби асосии астрономия дар донишгоҳҳои Аврупо хидмат кард. Тарҷумаи лотинии асари Ал-Фарғонӣ бори аввал соли 1493 нашр шуд, ки яке аз қадимтарин китобҳои нашршуда маҳсуб мешавад.
Пас аз он ки риёзидон ва арабшиноси машҳури ҳулландӣ Яъқуб Голиус матни арабии асари Ал-Фарғониро дар соли 1669 бо тарҷумаи нави лотинии худ нашр кард, шуҳрати Ал-Фарғонӣ ва асари ӯ дар Аврупо боз ҳам бештар шуд. Олими машҳур Региомонтанус, яке аз намояндагони бузурги давраи Эҳёи Аврупо, дар асри XV дар донишгоҳҳои Австрия ва Италия дар асоси китобҳои Ал-Фарғонӣ маърӯза мехонд. Номи Ал-Фарғонӣ инчунин аз ҷониби Данте (асри XV) ва Шиллер (асри XVIII) зикр шудааст.
Айни замон ҳашт асари ал-Фарғонӣ маълум аст, ки ҳамаи онҳо ба астрономия алоқаманданд ва ҳеч яке аз онҳо ба забонҳои муосир тарҷума нашудаанд. Асари зикршуда, ки онро «Китоб дар бораи асосҳои астрономия» низ меноманд, дастнависи он қариб дар ҳамаи китобхонаҳои ҷаҳон мавҷуданд. Дастнависҳои «Китоб дар бораи ситорашинос»-и дар китобхонаҳои Берлин, Лондон, Машҳад, Париж ва Теҳрон нигоҳ дошта мешавад, дастнависҳои «Китоб дар бораи кор бо ситорашинос» дар Рампур (Ҳиндустон), «Ҷадвалҳои Ал-Фарғонӣ» дар Патна (Ҳиндустон), «Рисола дар бораи муайян кардани вақти будубоши Моҳ дар зери Замин ва болои Замин» дар Қоҳира, «Дар бораи ҳисоб кардани ҳафт иқлим» дар Гӯта ва Қоҳира, «Китоб дар бораи сохтани соати офтобӣ» дар Ҳалаб ва Қоҳира нигоҳ дошта мешаванд.
Ду асари дигари Ал-Фарғонӣ, ки дар ин рӯйихат қарор доранд, ҳанӯз аз ҷониби касе омӯхта нашудаанд. Бешубҳа, омӯзиш ва таҳлили онҳо ҷанбаҳои нави кори Ал-Фарғони-ро боз намуда, сабабҳои машҳур будани ин олимро дар асрҳои миёна ва баъдтар дар Шарқу Ғарб равшан мекунанд. Тавре ки гуфтем, аввалин асар чанд маротиба ба забони лотинӣ тарҷума шудааст. Дар ҳамаи ин тарҷумаҳо номи Ал-Фарғонӣ бо номи лотинии «Алфраганус» омада, дар ин шакл он ба илм абадан ворид гардидааст.
Ин асари Ал-Фарғонӣ содатарин китоби дарсӣ оид ба астрономия буд, ки шаклҳои мураккаби геометрӣ ва формулаҳои математикӣ, ҳисобҳоро дар бар намегирифт. Он азхудкунии маълумоти асосии астрономияро хеле осонтар гардонд. Шояд Региомонтани бузург ин хусусияти асарро дарк карда, онро ҳамчун истинод барои маърузаҳои худ дар донишгоҳҳо интихоб карда бошад.
Аз рӯйи номи кишвару шаҳрҳо Ал-Фарғонӣ ё бо асари ҷуғрофии Ал-Хоразмӣ ошно будааст, ё аз ҳамон манбае, ки Ал-Хоразмӣ мавриди истифода қарор дода, истифода кардааст, зеро номҳо дар ҳарду муаллиф яксонанд. Бахши ҷуғрофӣ (боби 9) чунин ном дорад: «Дар бораи номи баъзе кишварҳо ва шаҳрҳои рӯйи замин ва чизҳои ҳар як иқлим». Сипас ҳар ҳафт иқлим дар баробари кишварҳо, минтақаҳо ва шаҳрҳои онҳо тавсиф карда мешаванд
Усули тавсифи иқлими Ал-Фарғонӣ аз усули тавсифи иқлими Ал-Хоразмӣ фарқ мекунад.
Дар тавсифи ӯ иқлимҳои 3, 4, 5, 6 ва 7 қобили таваҷҷӯҳанд. Зеро онҳо шаҳрҳо ва минтақаҳои Осиёи Марказӣ ва сарзаминҳои ҳамшафатро тавсиф мекунанд. Аз ин рӯ, мо дар зер порчаеро пешниҳод мекунем, ки дорои чунин тавсифҳо мебошад.
«Иқлими сеюм аз Шарқ оғоз ёфта, аз шимоли Чин, сипас аз Ҳиндустон ва сипас аз вилоятҳои Кобул ва Кирмон мегузарад.
Иқлими чорум аз Шарқ оғоз ёфта, аз Тибет, сипас аз Хуросон мегузарад, ки дар он ҷо шаҳрҳои Хуҷанд, Усрушана, Фарғона, Самарқанд, Балх, Бухоро, Ҳирот, Амуя, Марварруд, Марв, Сарахс, Тус, Нишопур ҷойгиранд. Сипас аз Ҷурҷон, Кумис, Табаристон, Дамованд, Қазвин, Дайлам, Рай, Исфаҳон мегузарад.
Иқлими панҷум аз кишвари Яҷуҷ дар Шарқ оғоз ёфта, сипас аз шимоли Хуросон мегузарад, ки дар он ҷо Тораз – шаҳри тоҷирон, Навокат (Навкат), Хоразм, Исфиҷоб (Сайрам), Турарбанд (Утрар – Ариси имрӯза) ва Озарбойҷон, минтақаи Арминия (Арманистон), Барда (Барда), Нашава ҷойгиранд. Шаҳрҳо (Нахчивон) мавҷуданд.
Иқлими шашум аз Шарқ оғоз ёфта, аз кишвари Яҷуҷ ва сипас аз Хазар мегузарад. Кишвар (Қафқози Шимолӣ ва Поёноби Волга), аз миёнаи баҳри Ҷурҷон (Хазар) убур карда, ба кишвари Рум (Византия) меравад.
Иқлими ҳафтум дар Шарқ аз шимоли кишвари Яҷуҷ, сипас аз кишварҳои туркӣ (Осиёи Марказӣ), сипас аз шимоли баҳри Ҷурҷон оғоз ёфта, сипас аз баҳри Рум (баҳри Сиёҳ) убур карда, аз сарзамини славянҳо ҷорӣ мешавад ва дар баҳри Ғарбӣ (Атлантик) ба охир мерасад.
Номи Фарғонӣ, мисли номи Хоразмӣ, дар тамоми Шарқ ва Ғарб машҳур аст. Ҳамчун донишманди асрҳои миёна, ки дар рушди илмҳои табиӣ саҳми бузург гузоштааст, ӯ дар сарчашмаҳо, дар асарҳои таърихӣ бо ифтихор ва эҳтиром зикр шудааст. Дар ватани кунуниаш (Ӯзбекистон) кӯчаҳо ва муассисаҳои таълимӣ ба номи ӯ гузошта шудаанд. Соли 1998 тибқи фармони Президент 1200-солагии таваллуди олим мутантан ҷашн гирифта шуд.
Алиҷон Каримҷонов,
номзади илмҳои педагогӣ, дотсенти ДДПЧ.
