Ҳунарпешаи халқии Тоҷикистон Ҷӯрабек Набиев яке аз ҳофизони номвари «Шашмақом» ва устоди шуҳратёри мусиқии суннатии тоҷик 85-сола шуд.
Чанде пеш дар шаҳри Хуҷанд ба зиёрати эшон мушарраф шудем ва суҳбате оростем, ки фишурдаи он манзури шумо мегардад.
– Устоди азиз, имрӯзҳо ба чӣ корҳо машғулед?
– Ташаккур, ки ёди мо кардед. Гарчанде синну солам ба ҷое расидааст, вале завқу шавқи эҷоди суруд ва сароидан дар қалби ман хомӯш нашудааст. Дилам мехоҳад, ки шунавандаҳои хуб бошанд, хуб гӯш кунанд, дарди маро фаҳманд. Барои чунин шунаванда худамро фидо мекунам. Боз дар факултаи санъати Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров дарс мегӯям.
– Шумо сурудҳои классикӣ ва шеърҳои баланд иҷро мекунед. Дар замони мо нафароне, ки шеъру мусиқии асилро дарк кунанд, хеле кам ҳастанд, ки шумо ба ин ишора кардед. Сабаб чист?
– Дар ҳамаи давраҳо нафароне, ки фаҳми паст доштанд, буданд, вале мутаассифона солҳои охир зиёд шудаанд. Банда суруде дорам – «Гарчӣ ту ёд зи боғам накунӣ», ки 60 сол қабл эҷод карда будам ва онро ҷавонон имрӯз ҳам месароянд. Ба наздикӣ нафаре ба ман мегӯяд, ки як сурудатон ҳаст-ку, «ғам нахуред». Бубинед, маънои як чизи одиро дарк намекунад. Вале инҳо муҳим нестанд. Хушбахтона, дар ҷомеаи мо ҳастанд нафароне, ки шеъри асилро дарк мекунанд, мусиқии нағзро мешиносанд. Банда ба шогирдҳо ҳамеша насиҳат мекунам, ки шеърҳои баланд хонед, барои баланд бардоштани маънавиёти мардум хидмат кунед. Мо ҳунармандон ҳам муаллим ҳастем, дарс медиҳем, фақат аз саҳна, фарқамон ҳамин, ки имтиҳон намегирем.
– Шумо сурудҳоеро, ки солҳои охир сарояндагони ҷавон месароянд ва маъруфият пайдо мекунанд, гӯш мекунед?
– Бале. Вале мутаассифона, мусиқии арзишманд хеле кам. Ман тамоми умр, то ҳоло мусиқӣ гӯш мекунам ва меомӯзам. Ҳозир ҷавонҳо гӯш намекунанд. Мусиқии Ғарбу Шарқро камтар дигар карда мехонанд. Дар як суҳбат вақте дар бораи вазъи кунунии санъат аз банда пурсиданд, гуфтам, ки дар давраҳои мо суруд барои сар хонда мешуд, ҳозир барои пой хонда мешавад. Пой ба рақс дарояд шуд, мағз озод. Барои фикр кардан, андешидан дигар мардум на ҳавсала доранд, на иштиёқ ва на эҳтиёҷ.
– Шумо фаъолияти эҷодиатонро 60 сол қабл сар карда будед. Мардум он вақт чӣ навъи сурудҳоро гӯш мекарданд?
– Аз давраҳои донишҷӯйӣ ба фаъолияти ҳунарӣ сар карда, тӯй мерафтагӣ шудам. Имрӯзҳо, бо гузашти солҳо, ба одамони ҳамон давра қоил мешавам. Он солҳо микрофон набуд, ҳама бо иштиёқ суруд гӯш мекарданд. Мардум аз рӯйи коғаз мехонданд, кам одамон маълумоти синфи 10 доштанд, вале ишқ ба шеъри баланд доштанд, мефаҳмиданд. Ман ҳайрон мешавам. Дар атрофи мо шеърҳои Машраб машҳур буд. Вақте дар маъракаҳо ғазалҳои Машрабро месароидем, ба шӯр меомаданд. Чунки он давра дар ҳар маҳалла маҳфилҳои «Машрабхонӣ», «Шоҳномахонӣ» ва миёни занҳо «Марсияхонӣ» вуҷуд доштанд. Дирӯз як ҷавон кондитсионери хонаи маро таъмир кард. Мегӯяд, ки дар оши наҳор ҳар қадар, ки ҳофизонро гӯш кардааст, ҳеч чиз нафаҳмидааст. Наход то ҳамин дараҷа бошад, ки аз шеъри тоҷик чизе нафаҳмад.
– Шумо ҳанӯз ҳам хидмати тӯйҳоро мекунед?
– Гоҳ-гоҳ ба маъракаҳои қадрдонҳо меравем.
– Шумо аслан ӯзбекзабон ҳастед, лекин шеъри форсӣ-тоҷикиро ин қадар нозук дарк мекунед ва аз ҳама муҳим, дуруст ва муассир мехонед. Ин қобилият дар Шумо аз куҷост?
– Ман аз ҷавонӣ ба ҳунари сарояндагӣ майл доштам. Китоб кам буд. Баъд аз он ки донишҷӯ шудам, ҳар рӯз ба мағозаи китоб даромада, китобҳои нағз бошад, мегирифтам. Вале бештар сурудҳоро аз радио шунида, матнашро навишта мегирифтам. Бояд бигӯям, ки ман дар мактаби миёна ва олӣ ба забони ӯзбекӣ таҳсил кардаам. Вақте дар театр ба кор даромадам, ӯзбекӣ месароидам. Касе маро водор накардааст, ки тоҷикӣ сароям. Худам фикр кардам, ки азбаски ватани ман Тоҷикистон аст, бояд тоҷикӣ низ суруд бихонам. Замони таҳсилам дар курси 4 аз газетаи «Педагоги ҷавон» шеъре ба назарам афтод:
Орзу дорам туро як дам бубинам, дилбаро,
Бо ту як дам дар чаманзоре бишинам, дилбаро.
Ба ҳамон оҳанг баста сароидам. Баъдан шеърҳои Абдумалик Баҳориро, ки барои ман фаҳмо буданд, ба оҳанг даровардам. Оҳиста-оҳиста ба Ҳилолӣ ва ҳамин тавр, ба Саъдиву Ҳофизу Мавлоно гузаштам. То ҳол банда дар ҷустуҷӯ ҳастам, калимае нафаҳмам, аз «Фарҳанги забони тоҷикӣ» мебинам.
– Шумо миёни ӯзбекзабонони Ӯзбекистон ҳам шуҳрат доред. Солҳои охир ба ҳамсоякишвар даъват мешавед?
– Банда аз соли 1973 дар муҳити Ӯзбекистон ном баровардаам. Ҳамон сол чоррӯза бо аҳли театр ба сафари ҳунарӣ рафтем. Ҳунарнамоии маро дида, ба телевизиони Ӯзбекистон даъват карданд ва 40 дақиқа сурудҳоямро сабт карданд. Ҳамон ҷо ман 5-6 суруди тоҷикӣ, урдуву пашту ва се ӯзбекӣ хондам. Баъди ду ҳафта боз ҳамон барномаро такрор нишон доданд. Ҳамин тавр, дар Ӯзбекистон шинохта шудам. Банда дар ҳамаи шаҳру навоҳии Ӯзбекистон бо барномаи ҳунарӣ будам ва дар маъракаҳои мардум хидмат кардаам. Солҳои охир ҳам зиёд даъват мекунанд, вале на ҳамеша рафта метавонам. Аммо телевизиони Ӯзбекистон пайваста барои банда барномаҳо ташкил мекунад.
– Шумо дар замони истиқлол як муддат дар Ӯзбекистон зистед. Сабаб чӣ буд?
– Бале. Баъди ба нафақа баромаданам маро ба Консерваторияи Тошканд даъват карданд. Дар он ҷо 6 сол кор кардам.
– Устод, шумо кӯдакии душворро пушти сар гузоштаед. Падаратон дар ҷанг мефавтанд ва модар танҳо шуморо ба воя мерасонанд. Имрӯз аз ин қуллаи умр кӯдакиатонро чӣ тавр ба ёд меоред?
– Зиёд фикр мекунам ва бештар модарамро ба ёд меорам. Худораҳматӣ модарам тамоми умрашро ба ман бахшид. Тамоми умеди модар ман будам. Зеро дар ин дунё мо ду нафар танҳои танҳо будем, дигар касе надоштем. Шукр мекунам, ки модарам рӯзҳои нағзи маро ҳам шоҳид шуд. Дар барномаҳои консертӣ ва шабҳои эҷодиам ширкат кард. Унвонҳои давлатӣ ва «диски тиллоӣ» гирифтанамро ҳам дид. Дар шаби 25-солагии фаъолияти эҷодиам вақте суруди «Туӣ, модар»-и Лоиқ Шералиро сароидам, касе модарамро ба саҳна баровард. Ба модарам гул додаму ӯ маро ба оғуш гирифт ва ҳарду гиристем. Имрӯз фикр мекунам, ки чӣ қадар сари модарам ҳамон рӯзҳо ба осмон расида бошад, ки муваффақияти фарзанди ягонаашро дид...
– Имрӯз фарзанди Шумо низ роҳи шуморо идома медиҳад...
– Бале. Ман аз ҳунари фарзандам қонеъ ҳастам. Овози хуб дорад. Танбурнавози нағз аст. Ҳоло дар бисёр маҳфилҳо якҷоя баромад мекунем.
– Устод, аз сарнавишти хеш розӣ ҳастед?
– Бале. Ман аз ҳаёт хеле миннатдорам. Ҳар чизе орзу мекардам, Худованд зиёдашро дод. Ман шуҳрат ва сарвату давлати зиёдро бардошта наметавонам, қувват надорам. Ҳамин ки мардум дар кӯча ҳолпурсӣ ва эҳтиром мекунанд, барои ман кифоя. «Нафаҳот-ул-унс»-и Абдураҳмони Ҷомиро, ки бо хоҳиши Алишер Навоӣ таълиф шудааст, хондам. Ин китоб аз рӯзгори шайхҳо қиссаҳои ҷолиб мекунад. Дар ин китоб ҳикояте ҳаст. Иброҳими Адҳам меҳмони шайх Шақиқ ибни Иброн мешавад. Баъди ҳолпурсӣ Шақиқ савол медиҳад, ки зиндагиатон чӣ тавр аст?
Иброҳими Адҳам ҷавоб медиҳад: «Чун ёбем, шукр мекунем, чун наёбем, сабр...» Воқеан, бо буда шукр кардан осон, бо набуда, чӣ мекунед? Акнун тасаввур кунед, ки барои рӯзгори осоишта ва серу пури кунунӣ чӣ қадар бояд шукр кунем?!
Суҳбатнигор Одил Нозир.
