Бобои падарии ман – Султон Ҳақназар, ки соли 1868 таваллуд шудааст, шахсеро мемонад, ки танҳо дар ривоятҳои оилавӣ боқӣ мондааст.
Ман ӯро надидаам. Бино ба нақли калонсолон, ӯ тобистони соли 1950, вақте ки ман ҳанӯз тифли бистрӯза будам, аз дунё гузаштааст. Он рӯзҳо хона пур аз одам, азо ва сукут буд. Модарам ҳам ба корҳои мотам саргарм, ман бошам дар гаҳвора хобида, аз як тағйироти бузург дар ҳаёти хонадон бехабар будам.
Аммо шахсе, ки тамоми кӯдакиямро равшан кард ва дар хотираам то имрӯз зинда аст, бибии меҳрубонам – Малоҳат Тӯрақулзода буд. Ӯ соли 1885 таваллуд шуда, аз насли одамони обрӯманд, боҳиммату ботаҷрибаи Самарқанд буд. Назар ба ривоятҳои оилавӣ, ӯ ҳамсари дуюми бобоям будааст, зеро ҳамсари аввалааш ҷавонмарг шудааст ва аз ӯ ду фарзанди хурдсол – Эшонқул ва Муяссар боқӣ мондаанд. Пас аз муддате хонавода Малоҳати ҷавонро ба ин хонадон меорад ва ҳамин тавр зиндагии ӯ ба тақдири мо пайваст мешавад.
Ман ӯро ҳамчун зани бисёр боэҳтиром, ором, вале дар айни замон устувор дар ёд дорам. Ӯ забони русиро намедонист, аммо забони зиндагиро хеле хуб мефаҳмид. Аз оҳанги радио ё телевизион фавран дарк мекард, ки хабар хуш аст ё нохуш. Ин ҳассосияти ӯ гӯё як навъ хиради табиӣ буд, ки бо китоб омӯхта намешавад.
Як саҳнаро ҳанӯз дар ёд дорам. 12 апрели соли 1961. Он рӯз моро аз мактаб барвақт ҷавоб доданд. Вақте ба хона омадам, бибиям бе ягон ҳайрат гуфт: «Имрӯз як воқеаи хуб шудааст, аз радио ҳис кардам». Баъд фаҳмидем, ки парвози аввалини инсон ба кайҳон сурат гирифтааст. Ӯ хабарро надида буд, вале эҳсос карда буд.
Бибиям телевизорро хеле дӯст медошт, махсусан, барномаҳои ахборро. Вақти пахши «Ахборот» ё «Новости»-ро аз пеш медонист. Баъзан, ҳатто, барномаҳои дигарро намедид, аммо ахборро ҳатман тамошо мекард. Барои ӯ ин танҳо хабар набуд, ин пайванди ӯ бо ҷаҳон буд.
Ман як бор бо шӯхӣ гуфтам, ки чаро танҳо ахборро дӯст медоред. Баъд падарам маро сарзаниш кард ва фаҳмонд, ки бибиям филмҳои ҷангиро дидан намехоҳад, зеро писаронашро ба ёд меоранд. Футбол бошад, барои ӯ аз ҳад зиёд пурғавғо буд. Танҳо ахбор барояш ором ва фаҳмо менамуд. Ва гӯяндаи машҳури ахбор, ки овозаш ба ӯ писанд буд, гӯё барояш ошно буд.
Бибиям аз зиндагӣ таҷрибаи бузург дошт. Ӯ на танҳо модар ва бибӣ, балки шахсе буд, ки як давраи томро дар худ нигоҳ медошт. Вай дар бораи зиндагӣ бо оромӣ ва бе гила сухан мегуфт. Ҳар гоҳе оиди гузаштаи дур нақл мекард, дар овозаш на ранҷ, балки оромӣ эҳсос мешуд.
Дар ёдам, як бор дар назди сандалӣ нишаста, мо бо ӯ суҳбати тӯлонӣ кардем. Ман он вақт донишҷӯ будам ва дар бораи оянда, касб ва зиндагӣ фикр мекардам. Ӯ бо диққат гӯш мекард, аммо баъзе мафҳумҳо барои ӯ нофаҳмо буданд. Масалан, вақте гуфтам, ки иқтисодчӣ мешавам, ӯ каме андеша кард. Барои ӯ касбҳо бояд равшан ва мушаххас бошанд: муаллим – таълим медиҳад, духтур – табобат мекунад, усто – месозад, ронанда – ба манзил мебарад. Аммо иқтисодчӣ барои ӯ нофаҳмо буд.
Бо вуҷуди ин, ӯ ҳаргиз маро маҳкум намекард. Танҳо бо ҳайрат мепурсид: «Пас ту дар зиндагӣ чӣ кор мекунӣ?» Дар ин савол на интиқод, балки муҳаббат ва ғамхорӣ пинҳон буд. Барои ӯ муҳим на номи касб, балки он буд, ки наберааш инсони хуб шавад.
Баъд аз чанд рӯз, ӯ ногаҳон суҳбатро ба самти дигар бурд. Бо оромӣ гуфт, ки умри дароз дидааст ва аз зиндагии худ розӣ аст. Баъд писаронашро, ки дар ҷавонӣ дар ҷанг ҳалок шудаанд, ба ёд овард. Ин суханон на бо ашк, балки бо тамкин ва оромӣ гуфта мешуданд. Ӯ гӯё бо зиндагӣ муросо карда буд. Дар суханони ӯ як ҳисси аҷиби фалсафӣ буд: зиндагӣ бояд қабул карда шавад, на фақат фаҳмида. Ӯ ҳатто дар бораи марг бо оромӣ ҳарф мезад, гӯё ин як қисми ҳаётии роҳи инсон аст. Ман дар давраи мактабӣ ва навҷавонӣ бисёр вақт бо ҳаммаҳаллаҳо ба чойхона мерафтам. Падарам ба он ҷой чандон хушаш набуд, вале ман бо одамони зиёд шинос шудам. Баъзан маро барои навиштани аризаҳо даъват мекарданд. Он вақт ман ҳанӯз намедонистам, ки чӣ гуна як коғази одӣ метавонад барои одамон аҳамияти калон дошта бошад.
Дар деҳа, ҳатто бо шӯхӣ мегуфтанд, ки гӯё ҳар чӣ ман менависам, ҳал мешавад. Ин ҳама ба ман эҳсоси масъулият медод, вале бибиям ҳамеша мегуфт, ки муҳим на сухан, балки амал аст. Одамон мегуфтанд: «Ин писар дасти сабук дорад!»
Боре бо хоҳиши як маъюби ҷанг ариза навиштам ва баъди муддате ӯ соҳиби мошини «Запорожец» шуд. Ин воқеа обрӯи маро дар маҳалла боз ҳам баландтар кард. Маро дар тӯйҳо назди калонсолон мешинонданд, эҳтиром мекарданд. Аммо ман хуб медонистам, ки ин танҳо кори ман нест, ин самараи тарбияест, ки аз оила, аз ҷумла, аз бибиям гирифтаам.Бибиям мавқеи бузург дошт. Ба назди ӯ одамон аз ҷойҳои гуногун меомаданд – барои маслиҳат, суҳбат, як ҷаҳон таассурот ва панди зиндагӣ. Ҳама ӯро «Оқсақолона» меномиданд.
Ҷолиб он буд, ки забонҳо гуногун буданд, аммо дилҳо якдигарро мефаҳмиданд. Ӯ ба тоҷикӣ гап мезад, меҳмонон ба ӯзбекӣ, вале ҳеч кас худро бегона ҳис намекард. Ӯ зани соҳиби ҳазлу мутоиба буд. Ҳатто оиди душвориҳои зиндагӣ бо табассум нақл мекард. Дар дилаш кина надошт. Ӯ гузаштаашро хирадмандона қабул карда буд.
Бибиям ду фарзанди ҳамсари аввалини бобоямро тарбия кард, шаш фарзанди худро ба воя расонд ва баъзе фарзандонашро дар ҷанг аз даст дод. Бо вуҷуди ҳамаи ин, сабр, оромӣ ва муҳаббаташро гум накард. Ӯ 92 сол умр дид. Дар охири умр ҳам ҳамон зани орому бохирад боқӣ монд. Ба назарам, асрори дарозумрии ӯ на танҳо дар тақдир, балки дар дили пок, сабр ва қобилияти бахшояндагии ӯ буд.
Ҳоло, вақте ки ба он рӯзҳо бармегардам, мефаҳмам, ки бибиям барои ман танҳо аъзои оила набуд. Ӯ як мактаби зиндагӣ – бе китоб, бе дарс, аммо бо ҳазорҳо сабақи фаромӯшнашаванда буд. Ва шояд муҳимтарин дарсе, ки аз ӯ мондааст, ҳамин аст: инсонро на бо сухан, балки бо рафтор ва дилсӯзӣ мешиносанд.
Баъзе одамон аз дунё мераванд, аммо нур ва гармии онҳо дар дилҳо абадӣ мемонад. Бибии ман аз чунин шахсиятҳо буд.
Раҳимҷон СУЛТОНОВ,
журналист.
