Аввали солҳои 60-ум олими ҷавоне бо қадамҳои устувор вориди саҳни адабиётшиносии тоҷик гардид, ки бо фаъолияти илмии амиқназаронаи худ омӯзишу таҳқиқи саҳфаҳои пурпечу мураккаби адабиёти форсу тоҷикро ба зинаи нав бардошт. Ин олими ҷавону заковатманд Садрӣ Саъдиев буд, ки номаш дар феҳристи корҳои илмию тадқиқии ҷумҳуриҳои Ӯзбекистон ва Тоҷикистон, бахусус, дар марказҳои илмию адабии он доиман зикр мешуд.

Садрӣ Саъдиев 23 марти соли 1937 дар деҳаи Оқмасҷиди ноҳияи Самарқанд дар оилаи деҳқон таваллуд шудааст. Хатмкардаи мактаби миёнаи рақами 21-ум ва шӯъбаи тоҷикии факултаи филологияи Донишгоҳи давлатии Самарқанд аст. Ҳанӯз аз айёми донишҷӯӣ чун толибилми боистеъдод ба адабиёти классикии тоҷик таваҷҷӯҳ зоҳир намуда, пас аз хатми ин боргоҳи бонуфузи таълимӣ, бо орзуи мутахассиси адабиёти классикӣ шудан ба Душанбе рафт. Дар солҳои донишҷӯӣ, устоди аввалинаш Раззоқ Ғаффоров, ки баъдтар ба Институти забон ва адабиёти Академияи илмҳои Тоҷикистон кӯчид ва минбаъд узви вобастаи Академияи илмҳои Тоҷикистон буд, дар ӯ муҳаббат нисбати адабиёти классикиро бедор кард. Баъд аз хатми Донишгоҳ ӯро ба ҳайси ходими калони бахши адабиёти классикии форсӣ-тоҷикии кафедраи шарқшиносии ин академия қабул карданд. Бо ҷаҳд дастнависҳоро омӯхт, сатҳи дониши илмӣ ва назарии худро такмил дод. Дар муайян кардани самти таҳқиқоти илмии худ, олими барҷаста Расул Ҳодизода ӯро роҳнамоӣ кард. Бо тавсияи ин адабиётшиноси варзида муҳаққиқи ҷавон омӯзиши эҷодиёти шоири машҳури ҳаҷвнигор Сӯзании Самарқандиро мавзӯи рисолаи номзадии худ интихоб кард. Тӯли чанд сол сари ин мавзӯъ кор карда, таҳқиқоти бузургеро дар бораи Сӯзанӣ ва муҳити адабии Самарқанд навишт ва онро соли 1971 бомуваффақият дифоъ намуд.

Натиҷаҳои таҳқиқот баъдтар дар шакли ду рисолаи алоҳида нашр шуданд: "Сӯзанӣ ва муҳити адабии Самарқанд дар асри XII" (1973), "Поэтикаи ашъори шоирони асри XII дар Моваруннаҳр". Ин рисолаҳо ба С.Саъдиев ҳамчун як олими боистеъдоду бомаҳорат шӯҳрат ва таваҷҷӯҳи махсус оварданд ва хусусан рисолаи "Сӯзанӣ ва муҳити адабии Самарқанд дар асри XII" аз ҷониби доираҳои шарқшиносии Маскав, Ленинград ва баъзе ҷумҳуриҳои собиқ Иттиҳоди Шӯравӣ баҳои баланд гирифт.

Аҳамияти бузурги илмии ин рисола дар он аст, ки дар асоси маводи ғании девони Сӯзанӣ (маҷмӯаи шеърҳо), тафсири илмии маълумоти "Лубоб-ул-албоб"-и Авфии Бухороӣ (аввали асри XII) ва дигар манбаъҳо, он нишон медиҳад, ки адабиёти форсии тоҷик дар минтақаи Мовароуннаҳри асри XII роҳи беназири рушдро пайгирӣ кардааст - рушд ва болоравии фарҳангии шаҳрҳо ва адабиёт аз қасрҳои ҳокимон ба муҳити васеи шаҳрӣ кӯчида, табақаҳо ва гурӯҳҳои иҷтимоиро дар бар гирифта, ба доираҳои адабиёти шаҳр табдил ёфтааст. Дар натиҷа, тағйироти ҳамаҷонибае, ки дар он мувофиқи мафкура ва завқи доираҳои шаҳрӣ ба амал омадаанд, кашф карда шуданд. Ин рисола инчунин ҳаҷвиёти Сӯзониро ҳамчун асари як шахсияти адабии шаҳрӣ меомӯзад ва маъруфият ва мутобиқати он ба завқ муайян карда мешавад. Арзиш ва аҳамияти илмии масоили таърих ва назарияи адабиёт, ки  муҳаққиқ ҳадафи ковишҳои илмии худ қарор дод, ба дараҷае баланд буд, ки муаллифро на танҳо ба майдони адабиётшиносӣ шиносонд, балки равияи асосии ковишу омўзишҳои минбаъдаи илмии ўро низ муайян намуд. Ин корҳои илмӣ аз зуҳури олими тавоно ва муҳаққиқи боистеъдоди соҳаи таърихи адабиёти форсу тоҷик гувоҳӣ медод. Нахустин монографияҳои олими ҷавон мақому эътибори баланди муаллифро дар илми адабиётшиносӣ таъин намуд.

Аз соли 1972 ҳамчун корманди калони илмии Институти забон ва адабиёти АИ Тоҷикистон таҳқиқоти худро роҷеъ ба адабиёти форсӣ-тоҷикии асри XII идома дод. Дар ин ҷо ӯ яке аз муаллифони асосии силсилаи тадқиқот  дар бораи адабиёти классикии тоҷик буд. Дар ҳаммуаллифӣ бо У.Абдуллоев дар бораи адабиёти форсӣ-тоҷикии нимаи дуюми асри XI ва асри XII таҳқиқоти бузургро таҳия кард, ки ба ҳаёт ва фаъолияти маркази машҳури адабии Ғазнӣ дар он давра ва чор шоири пешбари он - Масъуд Саъди Салмон, Абулфараҷи Рӯнӣ, Сайид Ҳасани Ғазнавӣ ва Усмон Мухтории Ғазнавӣ бахшида шудааст. Ин рисола аввалин ва ягона таҳқиқоти монографӣ дар адабиётшиносии тоҷик дар бораи ин давраи муҳим дар таърихи адабиёти форсӣ-тоҷикӣ мебошад. Он намунаҳои рушди адабиёти дарбориро дар давраи ҳукмронии охирин ҳокимони Ғазнавӣ, тағйироти амиқ ва назарраси адабӣ ва табаддулоти услубии ашъори шурои даврро фаро мегирад. Дар бобҳои алоҳидаи рисола ҳаёт ва роҳи эҷодии чор шоири машҳури қасидасаро, ки дар боло зикр шуд, дар асоси ашъори девонҳои боқимондаи онҳо, ки дар Эрон нашр шудаанд, ба таври васеъ фаро гирифта шудаанд. Бобҳои ҷудогонаи таҳқиқот, бахусус он қисматҳое, ки ба ҳаёт ва фаъолияти Сайид Ҳасани Ғазнавӣ ва Усмон Мухтори Ғазнавӣ бахшида шудаанд, аҳамияти хоса доранд. Дар ин бобҳои таҳқиқот, ки аз ҷониби С. Саъдиев навишта шудаанд, тарҷумаи ҳоли эҷодии ду шоире, ки дар таърихи адабиёти дарборӣ ҷойгоҳи назаррас доштанд, аммо то ҳол дар адабиётшиносии тоҷикӣ ва эронӣ омӯхта нашудаанд, муфассал барқарор карда мешавад ва мероси адабии онҳо дар сатҳи кунунии адабиётшиносӣ таҳлил карда мешавад. Ҷанбаи назарии монография дар он аст, ки муаллиф вобаста ба ашъори шоирон ҷанбаъҳои назарии жанри қасидаро, дар контексти таӯаввули жанрҳои лирикӣ таъин илман намудааст. Дар охири таҳқиқот С.Саъдиев тағйироти ҷиддии мусбатро дар эҷодиёти шоирони қасидасарои ғазнавиён ошкор кард. Дар охири солҳои 70-ум С.Саъдиев ба омӯзиши адабиёти тоҷикии асри XVII ҷалб карда шуд. Адабиёти ин давра ва намояндаи бузурги он, Сайидо Насафӣ, қаблан аз ҷониби адабиётшиноси машҳури тоҷик Абдулғанӣ Мирзоев то андозае омӯхта шуда буд. С.Саъдиев таҳқиқоти академик Абдулғанӣ Мирзоевро дар бораи ин давра ва намояндагони он такмил дод. Дар натиҷа, чорумин таҳқиқоти бузурги монографии ӯ – "Адабиёти тоҷикии асри XVI" ба миён омад, ки дар он дар баробари муҳити адабӣ, рӯзгор ва осори чеҳраҳои барҷастаи адабиёти ин давра, аз ҷумла, Сайидо Насафӣ, Фитрати Зардӯзи Самарқандӣ, Мулҳами Бухороӣ, Малеҳои Самарқандӣ, инчунин ҳаёт ва фаъолияти шоири наҷиб Киром Бухороӣ таҳқиқ ва тафсир шудаанд. Қисми дуюми асосии таҳқиқот масъалаҳои нави эҷодиёти шоири бузург Сайидоро ба миён мегузорад ва онҳоро бо роҳи нав, дар сатҳи адабиётшиносии муосир ҳал мекунад. Дар ин қисми таҳқиқоти худ, олим асосан рисолаи сифатан ва моӯиятан наверо дар бораи Сайидо офаридааст. Рисолаи ӯ на танҳо бо мушкилоти ба миён гузошташуда, балки бо он ки онҳоро дар сатҳи баланди илмӣ ва назариявӣ ҳал мекунад, фарқ мекунад. Баъдтар, рисолаи Садрӣ Саъдиев дар бораи Малеҳои Самарқандӣ ва тафсири ӯ низ дар шакли китоби дарсӣ аз ҷониби нашриёти СамДУ нашр шуд (1999).

Садрӣ Саъдиев, бар асоси таҳқиқоти мавҷуда ва ковишҳои илмии худаш перомуни адабиёти асри XVII, соли 1990 диссертатсияи доктории худро дар мавзӯи "Самтҳои асосии рушди адабиёти асри XVII" омода ва дар Институти забон ва адабиёти  Тоҷикистон бомуваффақият дифоъ кард. Дар ин таҳқиқоти диссертатсионӣ раванди адабиро ба таври васеъ омӯхта, мушкилоти умумии адабиёт, қонуниятҳои рушди адабиро нишон дод ва самтҳои идеологӣ ва методологиро дар ин самт муайян кард. Ҳамин тариқ, ба шарофати таҳқиқоти С. Саъдиев, асри XVII даврае ҳисобида мешавад, ки дар таърихи адабиёти классикии тоҷик ба таври васеъ омӯхта шуд ва роҷеъ ба ин марҳилаи инкишофи адабиёт таҳқиқоти комил анҷом дода шуд.

Илова бар таҳқиқоти монографӣ, Саъдиев муаллифи як қатор китобҳои илмиву бадеӣ низ мебошад. Бо мақсади дастрас намудани мероси адабии шоирони классикӣ барои доираи васеи хонандагон, дар чопи маҷмӯаи шеърҳои Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ, ҳикоятҳои достонҳои "Хамса"-и Низомии Ганҷавӣ саҳм гузоштааст. Инчунин, бахшида ба 2500-солагии Самарқанд асари тазкиравии "Суханварони Сайқали рӯи замин" ва дигар китобҳоро нашр кардааст. Ӯ бо ҳаммуаллифии донишманд Р.Ҳодизода ва У.Каримов китоби дарсии "Адабиёти тоҷик" (асрҳои XVI-XIX ва аввали асри XX)-ро барои толибилмони муассисаҳои таълимии олӣ (1988) таҳия ва нашр кард. Китобчаи С.Саъдиев "Шакл ва мундариҷаи асари бадеӣ" (1977) барои силсилаи "Китобхонаи назарияи адабиёт" инчунин ҳамчун китоби дарсӣ дар мавзӯи "Назарияи адабиёт" дар муассисаҳои таҳсилоти олӣ истифода мешавад. С.Саъдиев соли 1985 бо дастовардҳои бузурги илмӣ ба Самарқанд баргашта, аввал ҳамчун дотсент ва профессори кафедраи забонҳо ва адабиёти Шарқ ва баъдтар дар кафедраи адабиёти тоҷикии Донишгоҳи давлатии Самарқанд фаъолият намуд. Соли 1992бо тавсияи Шӯрои илмии Донишгоҳи давлатии Самарқанд аз ҷониби Комиссияи олии аттестатсионии Ӯзбекистон ба ин олими нуктадон унвони профессор дода шуд.

Ҳамин тариқ, С. Саъдиев олиме аст, ки фаъолияти пурсамари илмии худро ба омӯзиши таърихи адабии Самарқанд бахшидааст ва дар ин самт ба дастовардҳои бузурги илмӣ ноил гардидааст. Бо ин таҳқиқот, инчунин фаъолиятҳои иҷтимоӣ ва публитсистии худ, ӯ барои Самарқанд хидматҳои бузурге анҷом додааст, ки ҷоизи таҳсину таърифи бузурганд. Агарчи Садрӣ Саъдиев ҳамчун донишманди тавонои адабиёти мумтоз ба пажўҳиши давраҳо ва масъалаҳои гуногуни таърихи адабиёт даст зада ва онҳоро бо камоли маҳорат ҳал карда меояд, аммо рағбати ў бештар ба омўзиши муҳити илмию адабии Самарқанд, рушду такомули таърихи адабиёти форсу тоҷик дар Самарқанд ва моварои он буд.  Омўзиши саҳфаҳои мухталифи муҳити адабии Самарқанд ва таҳқиқи девони ашъори шуарои самарқандӣ машғулоти асосӣ ва якумрии С.Саъдиев гардид. Метавон гуфт,  ки маҳз тавассути хизматҳои ӯ ва силсилатадқиқоти ҷиддии ин олими тавоно мавқеи Самарқанд ва муҳити илмию адабии Самарқанд ба ҷаҳониён муаррифӣ гардид.  Хидматҳои бузурги Садрӣ Саъдиев дар адабиётшиносӣ ва умуман дар илму фарҳанги тоҷик беш аз ҳама дар он аст, ки вай ба воситаи тадқиқоти умда ва чуқури худ рўзгор ва осори шоирону адибони  самарқандиро андар масри таърихи ташаккули тӯлонии адабиёти форсу тоҷик дар радифи манзараи васеи ҳар як давраи том, даврони ташаккулу таназзул ва бисёр муҳими таърихи адабиёт равшан намудааст. Агар ин силсилатадқиқот намебуданд, дар илми адабиётшиносӣ костагии бузурге пайдо мешуд.Аз охирҳои солҳои 80-уми асри ХХ муҳити илмию адабии Самарқанд баъд аз бозгашти ин шахси маърифатдӯсту закӣ рангу бори тоза пайдо кард. Садрӣ Саъдиев чун сару сарвари мутахассисони соҳаи таърихи адабиёти классикии форсу тоҷик ба вуҷуд овардани муҳити илмии махсусро дар ин марказ мақсади асосии худ қарор дода, таҷрибаи корие, ки дар академияи улуми Тоҷикистон пайдо карда буд, ин ҷо тадриҷан татбиқ кард. Вай дар баробари амалӣ гардонидани ин мақсади олӣ, офаридани таърихи мукаммали академии адабиёти тоҷик дар асри ХVII кӯшиш ба харҷ медод. Ба тадбир ва салоҳдиди ў роҳи мувофиқан офаридани таърихи адабиёти давраи мазкур андешида шуд ва норасоиҳое, ки дар ин ҷода зуҳур дошт, баратарф гардиданд.  Зери сарпарастиву раҳнамоиҳои ӯ авлоди нави адабиётшиносон дар илми адабиётшиносии тоҷик зуҳур кард.

Фаъолияти ин олими пурмаҳсул пурвусъат аст. Ӯ на танҳо мутахассиси пуркори адабиёти мумтоз, балки муҳаққиқ ва мунаққиди номии адабиёти ҳозираи тоҷик мебошад. Вай ҳанӯз аз аввали фаъолияти илмии худ, баробари таҳқиқи масъалаҳои мубрами таърихи адабиёти мумтоз ба масъалаҳои баҳсбарангези назарияи адабиёт, шаклу мазмуни асари бадеӣ, нуфузи сабки ҳиндӣ бар шеъри форсӣ-тоҷикӣ, махсусиятҳои шеъри тарз ва ашъори шоирони ин аҳд, тасаввуф ва таъсири он ба ашъори шуарои форсигӯ, таҳқиқи типологии масъалаҳои адабиёти маорифпарварии тоҷик ва ҷараёни адабии машрутахоҳии Эрон, нақду баррасии адабиёти муосир низ ҷиддан машғул шуда, махсусан оид ба ҷараёни адабии имрӯза, пайванди он ба адабиёти мумтоз, эҷодиёти шоирони ҷудогонаи варзидаву ҷавони ҳозира бештар аз 100 мақолаҳои пуроблемӣ, обзорӣ, танқидӣ навиштааст.

Яке аз риштаҳои муҳими тадқиқоти олим рӯшан кардани махсусиятҳо ва вазъи адабиёти маорифпарварӣ дар Осиёи Марказӣ буд. Нимаи дуюми асри ХIX ва ибтидои асри ХХ барои  муҳити адабии Самарқанд як қатор шоирони номиро дод, ки бо осори худ характер ва хусусияти муҳимтарини адабиёти даврро ифода менамоянд. Аз ҷумла, Васлӣ, Аҷзӣ, Беҳбудӣ, Хоҷӣ Муин, Сипандии Самарқандӣ, Фахриддин Роҷӣ, Иброҳим Ҷуръат, Абдулғанӣ Ҷавдат, Шакурии Самарқандӣ ва аз шоирони сирф суннатӣ Тамҳид, Нақибхони Туғрал ва ғайра. Дертар бевосита ба ин муҳити адабӣ ва Садриддин Айнӣ Абдурауф Фитрат низ ворид гардиданд. Мувофиқи гуфтаҳои Саъдиев, муҳити адабии Самарқанд дар ин давра на фақат аз лиҳози ташаккули мазмуну мундариҷаи адабиёт, ривоҷу таҳаввул бо муҳити адабии Бухоро баробар шуд, балки аз он ҳам болотар рафт.

Мақолот ва гузоришоташ бобати муҳити адабии Самарқанд дар ибтидои асри ХХ ва вакилони он (аз таркиби китоби «Самарқанд адабий муҳити таърих кӯзгусида»), дар радифи беҳтарин гузоришот ва пажӯҳишоти олимони ин ҷабҳа – Пайванди Гулмурод, Олимҷон Салимов, Ҳамза Боқиев, Абдухолиқи Набавӣ, Масрур Абдулло, Муҳаммадҷон Шакурӣ  корҳои тадқиқии Соҳиб Табаров, Абдулҳай Маҳмадаминов қарор доранд. Аслан тадқиқи масъалаҳои типологии адабиёти маорифпарварии тоҷик ва эрону турк низ бо номи устод марбут аст.

Дар давраи нави таърихӣ дигаргун шудани тамоюлоти эстетикӣ, таҷдиди шаклу мазмуни адабиёти классикии беш аз ҳазорсола ва муносибат ба суннатҳои адабӣ, пайдоиши адабиёти сифатан нав, давраи таҳаввули ҷиддию навшавии анвои жанрҳои адабӣ ба вуқўъ омад. Ин нуктаро С.Саъдиев сари вақт пайхас карда, чунин нуктаро баён карда буд: «Ин таҷдиди жанрҳои адабӣ мувофиқи талаби ҳаёт ва замон, тақозои адабиёти моҳиятан нав, яъне адабиёти маорифпарварии халқи тоҷик сурат гирифтааст. Адабиёти сифатан наве, ки бо воқеияти зиндагӣ ва ҳаёти ҷомеа бештар вобаста гардида, мазмун ва моҳияти равшани реалистӣ пайдо карда буд, аз назари шаклу жанрҳои худ наметавонист ба тағйирот дучор нашавад». Муҳаққиқ дар гузориши масъала нуктаи муҳимеро баён намудааст, ки тағйири шаклии адабиёт ба назардошти тағйири мазмунии он бештар ба табаддулоти иҷтимоии ҷараёни маорифпарварӣ ҳамчунин нуфузи ин ҷараён дар адабиёт вобастагӣ дорад. Аз ин рў, «тағйири шаклӣ ва шикасти қолаби меъёрии адабиёти классикӣ ҳодисаи тасодуфӣ набуда, балки бо назардошти мазмуну мундариҷаи нави иҷтимоӣ ва инъикоси бадеии он дар адабиёт ҳамчун амри воқеӣ падид омад». Ба ин маънӣ С.Саъдиев гуфтааст: “Ашъори бедилонаи Аҷзӣ ба ашъори шоирони бедилчии замонаш комилан ҳамоҳанг мебошанд. Ҳамоҳангии онҳо бо ғазалҳои шоирони бедилчии охири асри XIX ва ибтидои асри ХХ на танҳо дар системаи образҳо ва ифодаҳои махсуси услуби адабии мазкур, балки дар мазмуни шеърҳо ҳам равшан мушоҳида мешавад”. Барои он ки, сатҳ ва дараҷаи инъкоси равияи анъанавии адабиёти даврони гузашта, хусусан сабки бедилӣ дар ғазалиёти адиб комилан рашван шавад, ба як ғазали шоир таваққуф менамояд, ки матлаи он ин аст:

Баҳори тоза бо гул мекунам улфатгузиниҳо,

Ҷаҳонро сабза берун карда аз ранги заминҳо...

Ба иродатмандии Савдрӣ Саъдиев ифодаи мазмунҳои тоза тарзу услуби нави баёнро тақозо карда, ба қавле офариниши ашъори миллиро падид овардааст.

Бояд гуфт, ки зикр ва тавсифи тамоми паҳлӯҳои фаъолияти адабиётшиносӣ ва корҳои шоистаи Саъдиевро дар ҳаҷми як мақола наметавон ғунҷонд. Адабиётшиносии муосири тоҷик дар шахси ӯ яке аз чеҳраҳои тобнокеро пайдо кард, ки бо илҳоми саршор, меҳнати пурсамари худ дар рушду камоли ин фан, ривоҷу равнақи адабиёт саҳми сарнавиштсоз дорад.

Алҳол устод дар навиштану эҷод кардан ҳаргиз хастагиро эҳсос намекунад. Барои ӯ кор мазмуни зиндагӣ ва навиштан равиши ҳаёт шудааст. Зеро дар таълиф ва эҷод ҳамеша шавқ роҳбари ӯ буд. Гӯё Худованд ин соҳибқаламро барои таълиф ва эҷод ба дунё овардаву тавассути ин олими заковатманд олами илми адабиётшиносии моро мунаввар гардонд.

Сироҷиддин ХӮҶАҚУЛОВ,

доктори фанҳои филологӣ, профессори кафедраи филологияи тоҷик ва забонҳои Шарқи  Донишгоҳи давлатии Самарқанд.