Муассисоти таҳсилоти олии муосир наметавонад танҳо бо андӯхтани донишҳои касбӣ маҳдуд шавад. Вазифаи он инчунин ташаккули шахсияти донишҷӯ, арзишҳои маънавӣ, мавқеи шаҳрвандӣ ва ҳисси ватандӯстии ӯ мебошад. Дар ин мақола аз он хусус, ки чаро фаъолияти тарбиявӣ дар муассисаҳои таҳсилоти олӣ бояд на аз чорабиниҳои ҷудогона, балки аз низоми муназзами идоракунӣ иборат бошад ва кадом самтҳои тарбия имрӯз аҳамияти бештар доранд, сухан меравад.
Дар гузашта дипломи таҳсилоти олӣ, пеш аз ҳама, нишонаи соҳиби донишҳои касбӣ буд. Имрӯз ин дигар кифоят намекунад. Ҷаҳон бо суръати баланд тағйир меёбад: рақамикунонӣ, ҷаҳонишавӣ ва рақобати арзишҳо рӯз ба рӯз бештар мегарданд. Дар чунин шароит донишгоҳ дигар наметавонад танҳо «маркази тарбияи мутахассис» бошад. Он бояд шахсиятеро тарбия намояд, ки дорои арзишҳои устувори ахлоқӣ, мавқеи фаъоли шаҳрвандӣ ва ҳисси баланди ватандӯстӣ бошад.
Барои Ӯзбекистон ин масъала кайҳо аз доираи баҳсҳои илмӣ берун рафта, ба яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати давлатӣ табдил ёфтааст. Қонун «Дар бораи маориф», «Дар бораи сиёсати давлатии ҷавонон» ва қарорҳои давлатӣ оид ба тарбияи маънавию ахлоқии ҷавонон таъкид менамоянд, ки ташаккули арзишҳои донишҷӯён бояд раванди идорашаванда ва низомнок бошад, на фаъолияти тасодуфӣ. Аз муассисаҳои таҳсилоти олӣ талаб карда мешавад, ки сатҳи баланди маънавият, ватандӯстӣ ва ҷаҳонбинии устувори хатмкунандагонро таъмин намоянд.
Солҳои охир муносибат ба тарбия дар муассисаҳои таҳсилоти олӣ тағйир ёфтааст. Агар пештар он бештар ҳамчун масъалаи психология ва педагогика баррасӣ мешуд, имрӯз бештар дар бораи идоракунии низоми тарбия сухан меравад. Тарбия танҳо дар он сурат самаранок мебошад, ки пешакӣ нақшагирӣ шуда, ҳамгирои раванди таълим гардад ва натиҷаҳои он мунтазам арзёбӣ карда шаванд.
Мутахассисон се ҷузъи асосии ташаккули шахсияти донишҷӯро ҷудо менамоянд. Аввал, ҷузъи маърифатӣ, ки дониш, ҷаҳонбинӣ ва дарки воқеиятро дарбар мегирад. Дуюм, ҷузъи арзишию ҳавасмандкунанда, ки қабул ва дарки ботинии арзишҳоро ифода мекунад. Сеюм, ҷузъи рафторӣ, ки нишон медиҳад арзишҳои қабулшуда дар амал ва рафтори инсон чӣ гуна зоҳир мегарданд. Бидуни ҳамоҳангии ин се ҷузъ тарбия хусусияти расмӣ гирифта, ба тағйири воқеии рафтори донишҷӯ мусоидат намекунад.
Дар амал фаъолияти тарбиявӣ аз чанд самти муҳим иборат аст. Тарбияи касбӣ донишҷӯро на танҳо ҳамчун мутахассис, балки ҳамчун шахси масъулиятшинос ташаккул медиҳад. Тарбияи шаҳрвандиву ватандӯстӣ ҳисси масъулият нисбат ба давлат ва ҷомеаро инкишоф медиҳад. Тарбияи фарҳангиву ахлоқӣ меъёрҳои асосии одоб ва рафтори инсониро тарғиб мекунад. Самти варзишию солимгардонӣ бошад, ба рушди тарзи ҳаёти солим, интизом ва ирода мусоидат менамояд.
Яке аз самтҳои муҳими фаъолияти тарбиявӣ рушди худидоракунии донишҷӯён мебошад. Ҳангоми он, ки донишҷӯён мустақилона маҳфил, лоиҳа ва чорабиниҳоро ташкил мекунанд, онҳо малакаҳои роҳбарӣ, масъулиятшиносӣ ва ҳамкориро аз худ менамоянд, ки барои иҷтимоишавии онҳо аҳамияти калон дорад.
Муассисаҳои таҳсилоти олии имрӯз барои баланд бардоштани самаранокии тарбия аз воситаҳои нав истифода мебаранд. Аз ҷумла, аз платформаҳои рақамӣ барои мониторинги иштироки донишҷӯён, фаъолияти лоиҳавӣ ба ҷойи лексияҳои якдафъаина, барномаҳои мубодилаи байналмилалӣ ва ҳамкорӣ бо донишгоҳҳои хориҷӣ. Ҳамкории байналмилалӣ ба ҷавонон имконият медиҳад, ки нисбат ба фарҳангҳои гуногун таҳаммулпазир бошанд, муколамаи созандаро омӯзанд ва салоҳиятҳои заруриро барои фаъолияти касбӣ ва шаҳрвандии худ такмил диҳанд.
Таҷрибаи мавҷуда нишон медиҳад, ки тарбия дар муассисаҳои таҳсилоти олӣ танҳо дар он сурат натиҷаи дилхоҳ медиҳад, ки он мисли раванди таълим бо банақшагирӣ, мониторинг ва мақсадҳои аниқ идора карда шавад.
Рушди минбаъдаи ин низом тақозо менамояд, ки муносибати инфиродӣ нисбат ба ҳар як донишҷӯ тақвият ёбад, фаъолияти кураторон ва мураббиён боз ҳам беҳтар гардад ва технологияи рақамӣ дар идораи раванди тарбия васеъ истифода шавад. Маҳз ҳамоҳангии усулҳои анъанавӣ ва имрӯза метавонад самаранокии тарбияи ахлоқию идеологии донишҷӯёнро ба сатҳи баландтар бирасонад.
Артур Азегов,
узви парламенти ҷавонони Палатаи қонунгузории Олий Маҷлис.
