Вақте сухан аз ғизои солим меравад, бисёриҳо пеш аз ҳама маҳдудиятҳои сахтро тасаввур мекунанд. Аммо мутахассисон бар ин назаранд, ки ғизои солим маънои пурра даст кашидан аз тамоми маҳсулоти дӯстдошта нест. Муҳим он аст, ки миқдор ва сифати ғизои истеъмолшаванда назорат карда шавад.

Барои аксари одамон субҳона як ҷузъи одии реҷаи ҳаррӯзаи ғизохӯрӣ ба назар мерасад. Баъзеҳо ба далели нарасидани вақт онро аз даст медиҳанд, дигарон мегӯянд, ки субҳ иштиҳо надоранд. Аммо пажӯҳишҳои тиббӣ нишон медиҳанд, ки ғизои аввали рӯз метавонад ба мубодилаи энергия, эҳсоси гуруснагӣ ва одатҳои ғизохӯрии инсон дар соатҳои баъдӣ таъсир расонад.

Субҳона давраест, ки организм пас аз чанд соати гуруснагии шабона дубора ба гирифтани энергия шурӯъ мекунад. Он метавонад дар устувор нигоҳ доштани сатҳи глюкоза дар хун, таъмини энергияи зарурӣ барои фаъолияти мағзи сар ва ташаккули низоми ғизохӯрӣ дар давоми рӯз нақш дошта бошад.

Дар баъзе таҳқиқотҳо қайд шудааст, ки дар одамоне, ки мунтазам субҳона намехӯранд, сифати умумии ғизо метавонад пасттар бошад ва майл ба истеъмоли маҳсулоти серкалория дар давоми рӯз зиёд шавад. Агар чунин ҳолат муддати тӯлонӣ идома ёбад, эҳтимоли афзоиши вазн ва мушкилоти марбут ба мубодилаи моддаҳо низ метавонад бештар шавад.

Нахӯрдани субҳона то чӣ андоза хатарнок аст?

Гуфтан, ки танҳо аз даст додани субҳона ҳатман боиси беморӣ мешавад, дуруст нест. Зеро ба саломатии инсон на танҳо як одати ғизохӯрӣ, балки таркиби умумии ғизои ҳаррӯза, фаъолияти ҷисмонӣ, хоб ва тарзи зиндагӣ таъсир мерасонад. Бо вуҷуди ин, як қатор таҳқиқоти илмӣ нишон медиҳанд, ки дар байни одамоне, ки мунтазам субҳона намехӯранд, баъзе омилҳои хавф бештар ба назар мерасанд.

Масалан, аз субҳона даст кашидан метавонад боиси эҳсоси шадиди гуруснагӣ дар давоми рӯз шуда, инсонро ба хӯрдани ғизои бештар дар соатҳои шом водор кунад. Ҳамчунин майл ба маҳсулоти ширин ва серравған метавонад зиёд шавад. Дар натиҷа, эҳтимоли гирифтани калорияи зиёдатӣ меафзояд.

Дар таҳлилҳое, ки соли 2024 нашр шудаанд, робитаи муайян миёни одати субҳона хӯрдан ва саломатии дилу рагҳо ва мубодилаи моддаҳо нишон дода шудааст. Олимон таъкид мекунанд, ки аҳамияти субҳона танҳо ба худи ин хӯрок маҳдуд намешавад, балки ба тартиби умумии ғизохӯрии инсон дар давоми рӯз вобаста аст.

Бо вуҷуди ин, дар масъалаи субҳона як қоидаи ягона барои ҳама вуҷуд надорад. Баъзе одамон баъди субҳона худро дар давоми рӯз беҳтар ҳис мекунанд, дигарон метавонанд аввалин ғизои худро дертар истеъмол кунанд. Аммо агар мунтазам нахӯрдани субҳона бо ғизохӯрии бетартибона, аз ҳад зиёд хӯрдан ё майл ба маҳсулоти носолим ҳамроҳ бошад, он метавонад ба саломатӣ таъсири манфӣ расонад.

Аз ин рӯ, диққати асосӣ бояд на танҳо ба саволи «субҳона хӯрдан ё нахӯрдан», балки ба сифати умумии ғизои ҳаррӯза равона шавад. Яъне субҳона метавонад барои организм манбаи муҳими энергия бошад, аммо нишонаи ягонаи тарзи ҳаёти солим нест.

Хатари асосӣ — одатҳое мебошанд, ки солҳо ташаккул меёбанд

Дар тибби муосир муносибат ба ғизо тағйир ёфтааст. Агар пештар баъзе маҳсулотро танҳо «фоиданок» ё «зарарнок» арзёбӣ мекарданд, имрӯз олимон таъкид мекунанд, ки ба саломатии инсон таркиби умумии ғизо таъсир мерасонад.

Масалан, шахс метавонад баъзан субҳона нахӯрад, аммо дар давоми рӯз сабзавоту мева, манбаъҳои сафеда ва маҳсулоти ғалладонаи пурраро ба миқдори кофӣ истеъмол кунад. Дар чунин ҳолат ин одат ҳатман хатари ҷиддӣ ба вуҷуд намеорад.

Баръакс, агар инсон рӯзро бе субҳона оғоз карда, баъдан ба истеъмоли зиёди маҳсулоти серкалория, нӯшокиҳои ширин ва ғизоҳои коркардшуда рӯ оварад, ин метавонад ба саломатӣ таъсири манфӣ расонад.

Ғизои нодуруст: яке аз омилҳои таъсиррасон ба хатари саратон

Саратон бемории мураккаб буда, пайдоиши он ба омилҳои зиёде, аз ҷумла хусусиятҳои ирсӣ, муҳити зист, синну сол, одатҳои зараровар ва тарзи зиндагӣ вобаста аст. Аз ин рӯ, чунин хулосаи сода, ки «фалон маҳсулот боиси саратон мешавад», аз нигоҳи илмӣ дуруст нест.
Аммо ғизои нодуруст, агар муддати тӯлонӣ идома ёбад, метавонад ба баъзе равандҳои организм таъсир расонда, хатари бемориҳои гуногунро зиёд кунад.

Аз ҷумла, ғизои серкалория, камҳаракатӣ ва афзоиши вазн метавонанд равандҳои илтиҳобии музминро дар организм тақвият диҳанд. Ин ҳолат яке аз омилҳои хавфи баъзе намудҳои саратон ба ҳисоб меравад.

Тибқи маълумоти Фонди ҷаҳонии таҳқиқоти саратон, вазни зиёдатӣ ва фарбеҳӣ бо ҳадди ақал 13 навъи саратон алоқаманд аст.

Ба онҳо инҳо дохил мешаванд:

• саратони рӯда;
• саратони ҷигар;
• саратони гурда;
• саратони ғадуди зери меъда;
• баъзе намудҳои саратони ғадуди шир.

Хатари саратон ва ғизо: ба кадом маҳсулот бояд бештар таваҷҷуҳ кард?

Пайдоиши саратон раванди мураккаб аст ва онро танҳо бо ғизо шарҳ додан мумкин нест. Аммо таҳқиқоти илмӣ нишон медиҳанд, ки баъзе одатҳои ғизохӯрӣ метавонанд ба хатари ин беморӣ таъсир расонанд.

Аз ҷумла, далелҳои илмии кофӣ мавҷуданд, ки истеъмоли зиёди маҳсулоти гӯшти коркардшуда бо афзоиши хатари саратони рӯда алоқаманд аст.

Гӯшти коркардшуда ба чунин маҳсулот, аз қабили ҳасиб, сосиска, бекон ва дигар навъҳои гӯшт, ки барои дароз кардани муҳлати нигоҳдорӣ ё тағйир додани таъмашон коркард шудаанд, гуфта мешавад.

Дар ин ҷо як нуктаи муҳимро бояд дар назар дошт: як бор истеъмол кардани ҳасиб ё маҳсулоти ба ин монанд маънои онро надорад, ки он ҳатман боиси саратон мешавад. Сухан дар бораи тарзи ғизохӯрӣ ва одатҳои доимие меравад, ки дар тӯли солҳо ташаккул меёбанд.

Маҳсулоти коркардшуда: хатари пинҳон дар паси роҳатӣ

Имрӯз ҳиссаи маҳсулоти зудтайёр ва дернигоҳдор дар ғизои инсон зиёд шуда истодааст. Таомҳои тайёр, нӯшокиҳои ширини газдор, чипсҳо, маҳсулоти қаннодӣ ва гӯшти коркардшуда вақтро сарфа мекунанд, аммо истеъмоли аз ҳад зиёди онҳо метавонад барои организм як қатор хатарҳоро ба вуҷуд оварад.

Мушкилоти асосии чунин маҳсулот дар он аст, ки онҳо метавонанд калорияи зиёд дошта бошанд, вале миқдори нах, витаминҳо ва моддаҳои минералии барои организм зарур дар онҳо кам бошад.

Дар натиҷа, инсон метавонад бидуни эҳсос аз меъёри зарурии ҳаррӯза бештар энергия қабул кунад. Агар ин энергия тавассути ҳаракат сарф нашавад, он дар шакли чарб дар организм ҷамъ мешавад.

Олимон, махсусан, робитаи истеъмоли зиёди маҳсулоти ултракоркардшуда (ultra-processed foods) бо фарбеҳӣ, бемориҳои дилу раг ва баъзе бемориҳои музминро мавриди омӯзиш қарор додаанд.

Вазни зиёдатӣ — на танҳо мушкили шахсӣ, балки масъалаи ҷаҳонӣ

Бисёриҳо вазни зиёдатиро танҳо ба намуди зоҳирӣ рабт медиҳанд. Аммо дар тиб фарбеҳӣ танҳо зиёд шудани вазн набуда, ҳамчун бемории музмине баррасӣ мешавад, ки метавонад ба фаъолияти тамоми организм таъсир расонад.

Бофтаи зиёдатии чарб дар организм равандҳои фаъоли гуногунро ба вуҷуд меорад. Он метавонад ҳолати илтиҳобиро тақвият дода, ба сатҳи баъзе гормонҳо таъсир расонад.

Маҳз чунин равандҳо дар баъзе ҳолатҳо метавонанд барои тағйироти ҳуҷайравӣ шароит фароҳам оварда, хатари баъзе намудҳои саратонро зиёд кунанд.

Тибқи маълумоти Фонди ҷаҳонии таҳқиқоти саратон, вазни зиёдатӣ ва фарбеҳӣ бо ҳадди ақал 13 навъи саратон алоқаманд аст. Дар байни онҳо саратони рӯда, ҷигар, гурда, меъда, ғадуди зери меъда ва баъзе намудҳои саратони ғадуди шир низ ҳастанд.

Дар даҳсолаҳои охир фарбеҳӣ дар бисёре аз кишварҳои ҷаҳон ба мушкили ҷиддии тандурустии ҷамъиятӣ табдил ёфтааст. Агар қаблан онро бештар мушкили кишварҳои дорои даромади баланд медонистанд, имрӯз ин масъала дар кишварҳои рӯ ба рушд низ босуръат афзоиш меёбад.

Ба ин чанд омил таъсир мерасонад. Аз ҷумла, зиёд шудани дастрасии маҳсулоти серкалория, тарзи ҳаёти камҳаракат, коҳиши имкониятҳои пиёдагардӣ ва фаъолияти ҷисмонӣ дар шаҳрҳо, инчунин афзоиши талабот ба нӯшокиҳои ширин ва ғизоҳои тайёр.

Тибқи маълумоти Созмони ҷаҳонии тандурустӣ, соли 2022 дар саросари ҷаҳон 2,5 миллиард нафар калонсолон вазни зиёдатӣ доштанд. Аз ин шумор 890 миллион нафар гирифтори фарбеҳӣ буданд. Ҳамчунин, сатҳи фарбеҳӣ дар байни калонсолон аз соли 1990 инҷониб беш аз ду баробар афзоиш ёфтааст.
 Ба гуфтаи мутахассисон, ин мушкилро танҳо бо ибораи «одамон бештар мехӯранд» шарҳ додан дуруст нест. Муҳити имрӯза инсонро бештар ба сӯи ғизоҳои серкалория мебарад. Масалан, ғизоҳои зудтайёр арзон, дастрас ва тавассути таблиғот ба таври васеъ тарғиб мешаванд.

Илова бар ин, бисёре аз одамон бинобар хусусияти кор ё зиндагии ҳаррӯзаашон камтар ҳаракат мекунанд. Истифодаи мошин, соатҳои тӯлонӣ нишастан дар назди компютер ва вақти зиёд гузарондан дар назди экран низ боиси коҳиши масрафи умумии энергия мегардад.

Аз ин рӯ, мушкили фарбеҳӣ дар замони муосир танҳо масъалаи иродаи шахсӣ нест, балки ба тағйироти умумии муҳити ғизохӯрӣ ва тарзи зиндагии ҷомеа низ вобаста аст.

Ғизои солим: мувозинат муҳим аст, на маҳдудиятҳои сахт

Вақте сухан аз ғизо меравад, бисёриҳо пеш аз ҳама маҳдудиятҳои сахтро тасаввур мекунанд. Аммо мутахассисон таъкид мекунанд, ки ғизои солим маънои пурра даст кашидан аз маҳсулоти дӯстдоштаро надорад. Муҳим он аст, ки миқдор ва сифати онҳо назорат карда шавад.

Принсипҳои асосии ғизои солим чунинанд:

• зиёд кардани ҳиссаи сабзавоту меваҳо;
• интихоби маҳсулоти ғалладонаи пурра;
• истеъмоли миқдори кофии манбаъҳои сафеда;
• маҳдуд кардани шакар ва намак;
• кам кардани истеъмоли маҳсулоти коркардшуда;
• риояи миқдори калорияе, ки ба эҳтиёҷи организм мувофиқ аст.

Мутахассисон ҳамчунин таъкид мекунанд, ки низоми ғизохӯрӣ бояд бо дарназардошти хусусиятҳои фардии инсон ташаккул дода шавад. Зеро синну сол, фаъолияти ҷисмонӣ ва вазъи саломатӣ эҳтиёҷи организмро ба ғизо муайян мекунанд.

Саломатӣ аз одатҳои ҳаррӯза оғоз меёбад

Хулоса, нахӯрдани субҳона, ғизои нодуруст ва вазни зиёдатӣ метавонанд се омили ба ҳам вобаста бошанд. Аммо онҳоро бояд на ба таври ҷудогона, балки дар доираи тарзи умумии зиндагии инсон арзёбӣ кард.

Далелҳои илмӣ нишон медиҳанд, ки ғизои номутаносиб, истеъмоли зиёди маҳсулоти серкалория ва камҳаракатӣ метавонанд хатари вазни зиёдатӣ, бемориҳои дилу раг, диабети қанд ва баъзе намудҳои саратонро зиёд кунанд.

Тавсияи асосии тибби муосир одӣ аст: ба организм моддаҳои ғизоии заруриро расонед, аз калорияи зиёдатӣ худдорӣ кунед ва ҳаракатро ба ҷузъи доимии тарзи зиндагӣ табдил диҳед.

Ғизои солим парҳези муваққатӣ нест — он одатест, ки бояд дар тамоми умр идома ёбад.