Гармои шадид танҳо ба инсон таъсир намерасонад. Вақте ҳарорати ҳаво боло меравад ва замин аз намӣ маҳрум мешавад, сабзавот низ «нишонаҳои гармӣ»-ро нишон медиҳад: гулкарам зард мешавад, бодиринг шакли ғайриодӣ мегирад, картошка гиреҳдор месабзад ва баргҳои баъзе сабзавот сӯхта ё сӯрох-сӯрох мешаванд.

Аммо саволи муҳим ин аст: оё чунин тағйирот сабзавотро барои саломатии инсон хатарнок мекунанд?

Гулкарами «офтобсӯхта» ва бодиринги каҷ

Гармии аз ҳад зиёд метавонад раванди муқаррарии инкишофи сабзавотро халалдор кунад. Тадқиқотҳо нишон медиҳанд, ки дар шароити гармӣ гулкарам метавонад сараки нобаробар пайдо карда, зард шавад, баргҳо тағйири ранг диҳанд ва рушди он суст гардад. Дар бодиринг низ гармӣ метавонад боиси тағйири шакл, хурдтар шудани мева ва паст шудани сифати он гардад.

Ин тағйирот, пеш аз ҳама, ба намуди зоҳирӣ ва сифати бозории маҳсулот таъсир мерасонанд. Яъне сабзавоте, ки шакли ғайриодӣ гирифтааст, ҳатман маънои онро надорад, ки вайрон ё заҳролуд шудааст.

Масалан, гулкарами зардшуда метавонад танҳо натиҷаи он бошад, ки баргҳо дигар натавонистаанд сараки онро аз нури мустақими офтоб пурра муҳофизат кунанд.

Пас, картошкаи «гиреҳдор» чӣ?

Гармӣ метавонад рушди лӯндаи картошкаро халалдор кунад. Дар натиҷа картошка ба ҷойи шакли маъмулӣ метавонад чандқисмӣ ё гиреҳдор шавад.

Чунин картошка аз нигоҳи намуди зоҳирӣ барои фурӯш камтар ҷолиб аст, аммо шакли ғайриодӣ худ ба худ нишонаи хатарнок будани он нест.

Мушкил бештар дар он аст, ки гармӣ ба ҳосилнокӣ ва сифати умумии маҳсулот таъсир мерасонад. Тадқиқотҳои илмӣ нишон медиҳанд, ки ҳарорати баланд метавонад рушди картошка ва ҷамъшавии моддаҳои ғизоиро тағйир диҳад.

Аммо як нуктаи муҳим вуҷуд дорад

«Зоҳиран бад» будан ва «вайрон шудан» ду чизи гуногунанд.

Агар сабзавот танҳо аз таъсири гармӣ шаклашро дигар карда бошад — масалан, каҷ, хурд, зард ё гиреҳдор шуда бошад — ин маънои онро надорад, ки онро партофтан лозим аст.

Аммо агар маҳсулот нишонаҳои пӯсиш, қолаб, бӯи ғайримуқаррарӣ, луобнокӣ ё вайроншавии возеҳ дошта бошад, масъала дигар аст. Дар ин ҳолат танҳо тағйири шаклро бо вайроншавии ғизо омехта кардан мумкин нест.

Оё гармӣ арзиши ғизоии сабзавотро ҳам тағйир медиҳад?

Бале, метавонад.

Гармии шадид на танҳо намуди зоҳирӣ, балки баъзе равандҳои физиологӣ ва таркиби ғизоии растаниро низ тағйир дода метавонад. Масалан, пажӯҳишҳо нишон медиҳанд, ки стрессии гармӣ метавонад ба миқдори баъзе пигментҳо, антиоксидантҳо ва дигар пайвастагиҳои биологӣ таъсир расонад. Дар баъзе сабзавотҳо ин тағйирот метавонад боиси коҳиши баъзе моддаҳои ғизоӣ гардад.

Ҳатто таъми маҳсулот метавонад тағйир ёбад. Масалан, дар шароити гармӣ бодиринг метавонад талхтар шавад, зеро миқдори баъзе пайвастагиҳои табиии он зиёд мегардад.

Ҳарорати баланд барои худи растанӣ чӣ таъсир мерасонад?

Растанӣ низ мисли инсон ҳангоми гармии аз ҳад зиёд ба стресс дучор мешавад.

Дар сатҳи биологӣ ҳарорати баланд метавонад фотосинтезро суст карда, тавозуни обро вайрон ва ба ҳуҷайраҳои растанӣ осеб расонад. Дар натиҷа баргҳо пажмурда ё сӯхта, меваҳо хурдтар ва шаклашон ғайримуқаррарӣ мешаванд.

Барои ҳамин олимон ҳушдор медиҳанд, ки бо гармтару хушктар шудани иқлим мушкилоти истеҳсоли сабзавот низ метавонад бештар гардад.

Сабзавоти «зебо» ҳатман беҳтар нест

Қоидаҳои сахти бозор аксар вақт моро водор мекунанд, ки сабзавотро аз рӯйи намуди зоҳириаш арзёбӣ кунем: бодиринги рост, картошкаи якхела, гулкарами комилан сафед...

Аммо гармии шадид нишон медиҳад, ки табиат на ҳамеша чунин маҳсулоти «идеалӣ»-ро истеҳсол мекунад.

Сабзавоти каҷу хурд ё дорои ранги ғайриодӣ метавонад ҳанӯз ҳам барои истеъмол мувофиқ бошад. Масъала дар он аст, ки мо аксар вақт «номукаммал»-ро бо «бесифат» омехта мекунем.

Хулоса

Гармии шадид метавонад сабзавотро хурдтар, каҷтар, зардтар ё шаклаш ғайриодӣ кунад. Он метавонад ба ҳосилнокӣ, таъм, сохтор ва ҳатто баъзе ҷузъҳои ғизоии маҳсулот таъсир расонад.
Аммо тағйири шакл ё ранги сабзавот танҳо ба маънои хатарнок будани он нест.
 Шояд дар солҳои наздик мо бештар бо чунин сабзавот рӯ ба рӯ шавем. Ва шояд вақти он расидааст, ки картошкаи гиреҳдор, бодиринги каҷ ва гулкарами каме зардро на ҳамчун «маҳсулоти бад», балки ҳамчун яке аз нишонаҳои тағйирёбии иқлим бубинем.

Зеро баъзан он чизе, ки ба чашми мо «нуқс» менамояд, танҳо изе аз муборизаи растанӣ бо гармии тоқатфарсо аст.

BBC: Мақола дар асоси матлаби «Sun-tanned cauliflowers and knobbly spuds – the heatwave veg that's good to eat»-и Алекс Дэниел таҳия карда шуд.