То чанде пеш чойпулӣ рамзи қадрдонии меҳнати инсон буд. Аммо имрӯз дар ҷаҳони хизматрасонӣ саҳна дигар мешавад: баъзан ба ҷойи пешхизмат экран ё робот ба муштарӣ пешниҳод мекунад — «Чойпулӣ медиҳед?»

Ин ҳолат дар назари аввал хандаовар менамояд. Охир, робот на хаста мешавад, на ба маош эҳтиёҷ дорад ва на аз муносибати хуби муштарӣ хушҳол мешавад. Пас чаро мо бояд ба он чойпулӣ диҳем?
Маҳз ҳамин савол баҳси навро дар бораи ояндаи хизматрасонӣ ба вуҷуд овардааст.

Вақте робот даст дароз мекунад...

Дар баъзе қаҳвахонаҳо ва тарабхонаҳо роботҳо аллакай қаҳва тайёр мекунанд, коктейл омода месозанд ё ғизоро ба миз мерасонанд. Аммо ҳангоми пардохт муштарӣ метавонад дар экрани дастгоҳ имкони додани 10, 15, 20 ё ҳатто 25 дарсади чойпулиро бинад.
Яъне технология на танҳо корро автоматӣ мекунад, балки одати чойпулиро низ ба ҷаҳони рақамӣ мегузаронад.

Масъала дар он аст, ки муштарӣ аксар вақт намедонад: ин маблағ воқеан ба корманд мерасад ё ба ширкат?

Ин савол махсусан дар ИМА муҳим аст. Тибқи қоидаҳои федералӣ, корфармо ҳақ надорад чойпулии кормандонро барои худ нигоҳ дорад. Чойпулӣ метавонад байни кормандони мувофиқ тибқи низоми муайян тақсим шавад, аммо роҳбарон ва корфармоён ҳаққи гирифтани ҳисса аз чойпулии кормандони дигарро надоранд.

Аммо вақте ки муштарӣ ба робот чойпулӣ медиҳад, саволи дигар ба миён меояд: оё ин маблағ умуман аз нигоҳи қонун «чойпулии корманд» ҳисоб мешавад?

Мо ба робот барои чӣ пул медиҳем?

Чойпулӣ одатан ду сабаби асосӣ дорад: барои қадрдонии хизматрасонии хуб ва барои дастгирии корманде, ки маоши ӯ метавонад нисбатан паст бошад.
Аммо робот ба ҳеҷ кадоми инҳо ниёз надорад.
Ӯ хидматро аз рӯйи барнома иҷро мекунад. Агар коктейлро хуб омода кунад, ин натиҷаи кори муҳандисон, барномасозон ва кормандони он муассиса аст, на «меҳнати эҳсосии» худи робот.
Аз ин рӯ, бархе коршиносон чунин мешуморанд, ки чойпулии роботӣ бештар ба рафтори муштарӣ таъсир мерасонад, на ба сифати кори робот.
Ин ҷо як падидаи ҷолиби равонӣ низ ҳаст. Вақте дар экрани терминал чанд фоизи чойпулӣ пешниҳод мешавад, бисёр одамон эҳсос мекунанд, ки гӯё бояд яке аз онҳоро интихоб кунанд. Ҳатто агар онҳо намехоҳанд пул диҳанд.
Яъне баъзан мо на аз рӯйи хоҳиш, балки аз рӯйи фишори иҷтимоӣ чойпулӣ медиҳем.

Робот инсонро иваз мекунад ё ба ӯ ёрӣ мерасонад?

Ин баҳс танҳо дар бораи чанд доллар чойпулӣ нест.
Масъалаи бузургтар ин аст, ки роботҳо дар оянда дар соҳаи хизматрасонӣ чӣ нақш хоҳанд дошт.
Тарафдорони автоматизатсия мегӯянд, ки роботҳо метавонанд дар шароити камбуди кормандон ба тарабхонаҳо ва қаҳвахонаҳо ёрӣ расонанд. Онҳо метавонанд корҳои такрориро иҷро кунанд, ғизо ё нӯшокиро расонанд ва ба кормандони инсонӣ имкон диҳанд, ки ба вазифаҳои муҳимтар машғул шаванд.
Аммо мунтақидон саволи дигар доранд:
Агар робот қисми зиёди кори пешхизматро анҷом диҳад, пас чаро муштарӣ бояд ҳамон қадар чойпулӣ диҳад?
Ва боз як саволи муҳимтар:
Оё ширкат роботро барои осон кардани кори кормандон истифода мебарад ё барои кам кардани шумораи онҳо ва зиёд кардани фоида?
Ҷавоб барои ҳар як ширкат метавонад гуногун бошад.

Аз чойпулии пешхизмат то «чойпулии рақамӣ»

Дар солҳои охир чойпулӣ аз пули нақд ба экранҳои рақамӣ гузаштааст. Имрӯз ҳангоми пардохт дар бисёр ҷойҳо терминал худ аз худ пешниҳод мекунад:
15% — 20% — 25%
Ҳатто вақте ки хизматрасонӣ чандон мураккаб набуд.
Акнун роботҳо ин равандро ба марҳилаи нав мебаранд: агар пештар мо ба инсон чойпулӣ медодем, имрӯз технология кӯшиш мекунад худи механизми чойпулиро автоматӣ кунад.
Ин тағйир саволи муҳимеро ба миён меорад: оё чойпулӣ ҳанӯз ҳам изҳори миннатдории муштарист ё тадриҷан ба як қисми модели даромади тиҷорат табдил меёбад?

Пас, пеш аз пахш кардани «Tip» чӣ бояд кард?

Шояд қоидаи оддӣ вуҷуд дошта бошад: аввал фаҳмед, пул ба куҷо меравад.
Агар муассиса равшан нишон диҳад, ки чойпулӣ ба кормандони инсонӣ дода мешавад, муштарӣ метавонад аз рӯйи хоҳиши худ қарор қабул кунад.
Аммо агар маълум набошад, ки ин маблағ ба кӣ мерасад, савол додан комилан табиӣ аст:
«Чойпулии ман ба корманд мерасад ё ба ширкат?»
Зеро дар ниҳоят робот метавонад қаҳва тайёр кунад, хӯрок биёрад ё коктейл омода созад, аммо пуле, ки мо медиҳем, ҳанӯз пули воқеии мост.
Шояд ояндаи хизматрасонӣ на дар он бошад, ки роботҳо одамонро пурра иваз мекунанд. Шояд масъалаи асосӣ ин бошад, ки дар ҷаҳони автоматишуда мо чӣ гуна арзиши меҳнати инсонро муайян мекунем.
Ва саволи аз ҳама ҷолиб ҳанӯз боқӣ мемонад:
Агар робот ба шумо хуб хизмат кард, шумо ба ӯ чойпулӣ медиҳед?

Манбаъ: BBC — мақолаи Thomas Germain дар бораи «robot tipping» ва таҷрибаи муштариён бо роботҳо дар соҳаи хизматрасонӣ.