Камераҳои назоратӣ имрӯз чунон қисми одии зиндагии ҳаррӯза шудаанд, ки аксари мо дигар ба онҳо аҳамият намедиҳем. Аммо таҳқиқи рӯзноманигори BBC нишон медиҳад, ки инсон метавонад дар тӯли як рӯзи одӣ даҳҳо ва ҳатто садҳо маротиба зери назорати камераҳо қарор гирад.

Шумо аз хона мебароед, аз кӯча мегузаред, ба мағоза медароед, ба нақлиёти ҷамъиятӣ савор мешавед ё ба ҷои кор меравед. Дар ҳар яке аз ин лаҳзаҳо эҳтимол касе шуморо мушоҳида мекунад. На ҳатман инсон, балки камераҳо, системаҳои шиносоии рақамӣ ва технологияҳои муосири назорат.
Рӯзноманигори BBC Томас Ҷермейн барои фаҳмидани миқёси воқеии ин назорат ба ҷустуҷӯи камераҳо дар маҳаллаи худ пардохтааст. Он чизе, ки ӯ дид, ҳатто барои шахсе, ки солҳои зиёд дар бораи дахолатнопазирӣ ва технология менависад, ғайричашмдошт будааст.
Ба навиштаи BBC, танҳо пас аз чанд қадам дар яке аз кӯчаҳои Ню-Йорк рӯзноманигор тавонистааст 16 камераи гуногунро мушоҳида кунад. Баъзеи онҳо ба мақомоти шаҳр тааллуқ дошта, қисми дигар ба мағозаҳо, биноҳо ва соҳибони хусусӣ мансуб буданд.

Назорате, ки қариб ноаён шудааст

Мишел Дал, роҳбари ташкилоти назоратии Surveillance Technology Oversight Project, ки рӯзноманигори BBC-ро ҳамроҳӣ мекард, мегӯяд, бисёре аз одамон танҳо аз он сабаб камераҳоро намебинанд, ки ба онҳо диққат намедиҳанд.
Ба гуфтаи ӯ, ҳар қадар инсон бештар ба атроф назар кунад, ҳамон қадар бештар камераҳоро мебинад.
Дар шаҳрҳои бузург камераҳои назоратӣ метавонанд дар сутунҳои чароғ, кунҷҳои биноҳо, назди мағозаҳо, дар истгоҳҳо ва дохили нақлиёти ҷамъиятӣ ҷойгир бошанд. Илова бар ин, рушди зеҳни сунъӣ имкониятҳои чунин системаҳои назоратиро боз ҳам васеъ кардааст.

Амният ё маҳдуд шудани махфият?

Тарафдорони камераҳои назоратӣ мегӯянд, ки онҳо барои пешгирӣ ва ошкор кардани ҷиноятҳо аҳамияти калон доранд. Чунин технологияҳо метавонанд дар пайдо кардани кӯдакони гумшуда, ҷустуҷӯи мошинҳои дуздидашуда ва таҳқиқи ҷиноятҳои вазнин кумак кунанд.
Аммо масъала танҳо ба камераҳои оддӣ маҳдуд намешавад.
Дар Иёлоти Муттаҳида ширкати Flock Safety яке аз ширкатҳои маъруфи соҳаи технологияҳои назоратӣ ба шумор меравад. Тавре BBC менависад, ширкат ҳазорҳо камераро дар ҷомеаҳои гуногуни Амрико истифода мебарад ва технологияҳои он метавонанд мошинҳоро тавассути рақами давлатӣ муайян ва пайгирӣ кунанд.
Ин гуна имкониятҳо баҳсҳои ҷиддиро ба вуҷуд овардаанд.
Мунаққидон мегӯянд, ки ҷамъоварии ҳаҷми зиёди маълумот дар бораи ҳаракати шаҳрвандон метавонад ба дахолат ба ҳаёти хусусӣ ва ҳатто сӯиистифода аз маълумот оварда расонад.
Дар солҳои охир дар ИМА нисбат ба истифодаи технологияҳои васеи назоратӣ эътирозҳо бештар шудаанд. Баъзе шаҳрҳо ҳатто ҳамкорӣ бо ширкатҳои пешниҳодкунандаи чунин технологияҳоро қатъ кардаанд.

Хатари хато ва сӯиистифода

Коршиносони ҳуқуқи рақамӣ аз масъалаи дигар низ нигаронанд: технология ҳамеша бе хато кор намекунад.
Ба гуфтаи намояндагони созмонҳои ҳомии ҳуқуқи рақамӣ, баъзан системаҳои автоматӣ метавонанд маълумотро нодуруст хонанд ё шахсро иштибоҳан муайян кунанд. Чунин хатоҳо метавонанд барои шаҳрвандони бегуноҳ мушкилоти ҷиддӣ эҷод кунанд.
Ҳамчунин ҳолатҳои истифодаи ғайримақсадноки системаҳои назоратӣ аз ҷониби баъзе кормандони мақомоти ҳифзи ҳуқуқ сабт шудаанд. Маҳз ҳамин масъала боис шудааст, ки ҷомеа ҳарчи бештар талаб кунад истифодаи чунин технологияҳо бо қоидаҳои равшан ва назорати ҷиддӣ сурат гирад.

Чӣ гуна фаҳмем, ки моро аз куҷо назорат мекунанд?

BBC инчунин ба чанд восита ишора мекунад, ки метавонанд ба шаҳрвандон барои муайян кардани инфрасохтори назоратӣ дар маҳаллаашон кумак кунанд.
Аз ҷумла, лоиҳаи Atlas of Surveillance харитаи технологияҳои гуногуни назоратиро пешниҳод мекунад. Платформаи дигар — DeFlock — низ ҷойгиршавии баъзе камераҳои назоратиро нишон медиҳад.
Албатта, чунин харитаҳо тамоми камераҳои мавҷудбударо фаро намегиранд. Аммо онҳо метавонанд ба инсон тасаввуроти умумӣ диҳанд, ки то чӣ андоза муҳити зисти ӯ таҳти назорати технологияҳои гуногун қарор дорад.

Ҷаҳоне, ки ҳамеша ба мо менигарад
 Масъалаи назорати оммавӣ танҳо ба Иёлоти Муттаҳида маҳдуд намешавад. Ба гуфтаи BBC, истифодаи системаҳои шиносоии чеҳра ва камераҳои дорои имкониятҳои зеҳни сунъӣ дар кишварҳои гуногуни ҷаҳон рӯ ба афзоиш дорад.

Аз як тараф, ҷомеа амният мехоҳад. Аз ҷониби дигар, ҳар як камера, ҳар як маълумоти сабтшуда ва ҳар як системаи шиносоии рақамӣ саволи муҳимро пеш меорад: ҳадди байни таъмини амният ва ҳифзи ҳаёти хусусӣ дар куҷост?
Шояд муҳимтарин паёми таҳқиқи BBC ҳамин бошад: пеш аз он ки дар бораи фоида ё хатари назорати рақамӣ қарор қабул кунем, аввал бояд бидонем, ки то чӣ андоза таҳти назорат қарор дорем.
Зеро имрӯз, дар кӯча, мағоза, метро ва ҳатто дар назди даромадгоҳи биноҳо, эҳтимол камерае вуҷуд дорад, ки ҳар қадами моро сабт мекунад.
Ва савол танҳо ин нест, ки оё касе моро назорат мекунад ё не. Саволи муҳимтар ин аст: маълумоти ҷамъшуда ба дасти кӣ меравад ва чӣ гуна истифода мешавад?