Вақте инсон субҳ аз хона баромада, то расидан ба ҷойи кор ё таҳсил роҳ мепаймояд, ин вақт танҳо раванди расидан ба макони муайян нест. Рафтуомади субҳгоҳӣ метавонад ба ҳолати рӯҳии инсон ва тарзи оғози рӯзи ӯ таъсир расонад.
Дар Тошканд шумораи истифодабарандагони нақлиёти ҷамъиятӣ рӯз ба рӯз меафзояд. Рӯзи 21 сентябр аз хизматрасонии метро 1 миллиону 181 ҳазору 581 нафар мусофир истифода бурда, рекорди нави рӯзона гузошта шуд. Ин нишондиҳанда нисбат ба рекорди қаблӣ, ки 14 сентябр ба қайд гирифта шуда буд, 16 ҳазору 31 нафар зиёд аст.
Истифодаи автобусҳо дар пойтахт низ хеле зиёд мебошад. Масалан, 15 сентябр 1 ҳазору 675 автобус дар 170 хатсайр 22 ҳазору 174 маротиба ҳаракат карда, 1 миллиону 525 ҳазору 311 нафар мусофирро ба манзил расонд. Дар ҳамин рӯз тавассути метро боз 1 миллиону 160 ҳазору 612 нафар мусофир интиқол дода шуданд. Яъне барои миллионҳо сокини Тошканд роҳи субҳгоҳӣ ба қисми ҷудонашавандаи рӯзи корӣ ё таҳсил табдил ёфтааст.
Пас, вақти ҳаррӯзае, ки барои рафтан ба кор ё таҳсил сарф мешавад, ба кайфият, диққат ва фаъолияти инсон дар давоми рӯз чӣ гуна таъсир мерасонад?
Олимон таъсири вақти рафтуомад ва тарзи гузаштани онро ба ҳолати рӯҳии инсон омӯхтаанд. Дар як тадқиқоте, ки соли 2024 дар Пекин бо иштироки 203 корманд гузаронида шуд, мушоҳида гардид, ки бо зиёд шудани вақти рафтуомад кайфияти одамон бадтар мешавад. Дар ҳамин тадқиқот кайфияти онҳое, ки бо автобус ё велосипед ҳаракат мекарданд, нисбат ба шахсоне, ки бо мошин мерафтанд, беҳтар арзёбӣ шудааст. Бо вуҷуди ин, муаллифони тадқиқот таъкид кардаанд, ки таъсири роҳ ба фишори ҷисмонӣ ва фишори субъективии инсон ҳатман яксон нест.
Пиёда рафтан ва истифодаи велосипед низ натиҷаҳои ҷолиб нишон додааст. Дар як шарҳи илмӣ, ки 55 тадқиқотро фаро гирифтааст, ҷанбаҳои гуногуни ҳаракати фаъол ва робитаи он бо солимии рӯҳӣ омӯхта шудаанд. Муаллифон қайд кардаанд, ки дар баъзе тадқиқотҳои таҷрибавӣ ҳолати рӯҳии одамоне, ки пиёда ё бо велосипед ҳаракат мекарданд, нисбат ба истифодабарандагони нақлиёти мотордор беҳтар будааст. Ҳамзамон, ба далели фарқ доштани усулҳои тадқиқотҳо, барои баровардани хулосаи қатъӣ таҳқиқоти бештар зарур аст.
Дар ин ҷо давомнокии роҳ низ аҳамияти муҳим дорад. Дар як тадқиқоте, ки миёни донишҷӯёни донишгоҳҳои Нидерландия гузаронида шуд, муайян гардид, ки донишҷӯёни дорои роҳи тӯлонитар ба донишгоҳ камтар ҳозир мешуданд ва баҳои миёнаи онҳо низ пасттар буд. Муаллифони тадқиқот таъсири вақти рафтуомадро ба натиҷаҳои таҳсил нишон додаанд, аммо таъкид кардаанд, ки дар мавриди андозаи ин таъсир бояд боэҳтиёт хулоса бароварда шавад.
Албатта, ин натиҷаро наметавон бевосита ба донишҷӯёни Тошканд татбиқ карда, гуфт, ки «донишҷӯе, ки роҳи тӯлонӣ дорад, бад мехонад». Аммо зиёд шудани вақти роҳ метавонад ба вақти барои таҳсил боқимонда, ҳозиршавӣ ба донишгоҳ ва ҳолати инсон дар оғози рӯз таъсир расонад. Ин масъала махсусан барои онҳое муҳим аст, ки барои расидан ба ҷойи кор ё таҳсил маҷбур мешаванд чанд намуди нақлиётро иваз кунанд.
Дар мавриди кормандон низ натиҷаҳои ҷолиб мавҷуданд. Дар як тадқиқоте, ки соли 2025 дар Финландия бо иштироки 3 ҳазору 525 корманд гузаронида шуд, одамоне, ки ба кор пиёда ё бо велосипед мерафтанд, қобилияти омӯзиши худро нисбат ба истифодабарандагони нақлиёти мотордор беҳтар арзёбӣ кардаанд. Аммо дар мавриди хотира, тамаркузи диққат ва қобилияти умумии корӣ чунин фарқият мушоҳида нашудааст. Аз ин рӯ, аз натиҷаҳои ин тадқиқот наметавон хулосаи қатъӣ баровард, ки пиёда ё бо велосипед ба кор рафтан ҳатман самаранокии меҳнатро зиёд мекунад.
Аз ҷониби дигар, истифодаи нақлиёти ҷамъиятӣ низ на ҳамеша маънои сафари оромро дорад. Дар як тадқиқоти соли 2024, ки бо иштироки 5 ҳазору 908 мусофири автобус гузаронида шуд, муайян гардид, ки серодамӣ, шароити истгоҳҳо, рафтори мусофирон ва сари вақт омадани автобус ба сатҳи фишори равонии вобаста ба нақлиёт таъсир мерасонанд. Яъне таъсири автобус ё метро ба кайфияти инсон аз он ҳам вобаста аст, ки сафар то чӣ андоза бароҳат ва бехатар мегузарад.
Ҷанбаи дигари муҳими рафтуомади субҳгоҳӣ ин аст, ки инсон онро чӣ гуна қабул мекунад. Дар як тадқиқоти соли 2024, ки раванди ба кор рафтани 110 кормандро омӯхтааст, нишон дода шуд, ки муносибати манфӣ ба роҳ ва фишори равонӣ ҳангоми сафар бо хастагии эҳсосӣ баъди расидан ба ҷойи кор алоқаманд аст. Ин ҳолат метавонад ба иҷрои вазифаҳои рӯзмарра низ таъсир расонад.
Аз ин рӯ, бо як ҷумла гуфтан, ки барои инсон метро, автобус, велосипед ё пиёда рафтан кадомаш беҳтар аст, душвор мебошад. Барои бархе метро роҳи халосӣ аз сербандӣ ва имкони сарфаи вақт аст, барои дигарон бошад, каме пиёда рафтан метавонад оғози хуби рӯзи фаъол бошад. Рафтуомади тӯлонӣ ва пурташвиш бошад, баръакс, эҳтимол дорад инсонро ҳанӯз пеш аз оғози кор ё таҳсил хаста кунад.
Дар ҳоле ки ҷараёни мусофирон дар Тошканд меафзояд, ин масъала на танҳо аз нуқтаи назари нақлиёт, балки аз ҷиҳати ҳаёти ҳаррӯза ва ҳолати рӯҳии инсон низ қобили таваҷҷуҳ аст. Вақте инсон субҳ аз хона баромада, то расидан ба ҷойи кор ё таҳсил роҳ мепаймояд, ин вақт танҳо раванди расидан ба манзил нест. Он метавонад яке аз омилҳое бошад, ки ба ҳолати инсон дар оғози рӯз таъсир мерасонад. Аммо ин таъсир на танҳо ба навъи нақлиёт, балки ба давомнокии роҳ, серодамӣ, сатҳи бароҳатӣ ва муносибати худи инсон ба сафар низ вобаста аст.
