АРВОҲИ ГУЗАШТАГОНИ ХУД ШОД КУНЕМ...

Миллати тоҷик яке аз миллатҳои бафарҳанг, тамаддунсоз ва халлоқи дунёст.

Ин фазилатҳои тоҷикро касе амиқ дарк карда метавонад, ки бо таърихи печида, ғанӣ ва пуршукӯҳи ӯ ошно бошад. 
Дар гузаштаҳои дуру наздик мактабу мадрасаҳои ин миллат алломаву нобиғаҳои беназирро, ки ба рушди тамаддуни ҷаҳон саҳми назаррас гузоштаанд, ба камол расондаанд. Ҳар он чи ки собиқа дорад, бояд оянда дошта бошад. Тоҷикон дар гузаштаҳои дур, ҳарчанд мактабҳои варзишӣ надоштанд, аммо то табаддулоти сиёсии садаи ХХ дар кулли манотиқи Осиёи Марказӣ, аз ҷумла Ӯзбекистони кунунӣ, мактабу мадрасаҳои худро доштанд ва дар он мактабу мадрасаҳо намояндагони дигар миллатҳо низ таҳсил кардаанд. Касе, ки аз зиндагиномаи бузургони илму адаби ин миллати сарбаланд огоҳ аст, повести «Мактаби кӯҳна», «Ёддоштҳо» ва дигар осори устод Садриддин Айниро мутолиа намудааст, ба ин гуфтаҳо итминон ҳосил менамояд.
Имрӯз вазъи мактабҳои тоҷикӣ дар ҷумҳурӣ чӣ гуна аст? Боиси шукргузорист, ки китобҳои дарсию бадеӣ барои мактабҳои миллӣ, аз ҷумла мактабҳои тоҷикӣ дар ҷумҳурӣ рӯйи чопро мебинанд. Вале зиёиён ва омӯзгорон, бино ба номаҳое, ки ба рӯзнома мерасанд, аз вазъи мактабҳои тоҷикӣ норозиянд. Охир, ба қавли Президентамон, дар кишвари мо бояд ҳама аз ҳаёт розӣ  ба сар баранд. Рӯзнома тайи чоряк асри охир доир ба паст будани сатҳу сифати китобҳои дарсии бадастичоп расида (хоссатан, китобҳои тарҷумашуда) маводи зиёд чоп кард. Вале натиҷа нест. Боре аз инҷониб методисти забон ва адабиёти тоҷики назди Вазорати таълими ҷумҳурӣ хоҳиш кард, ки китоберо тарҷума кунам. Суол кардам, ки тарҷума кай бояд тайёр шавад? Гуфт: «Як ҳафта муҳлат доданд». Гуфтам: «Наметавонам» ва аз тарҷума даст кашидам. Зеро дар кори тарҷума, хоссатан тарҷумаи китобҳои дарсӣ, «исмоилдавонӣ» ба кор намеояд. Инро мутахассисони соҳа низ хуб медонанд. Хатарноктарин кор ҳамон амалест, ки дидаву дониста кунанд. Донишу малакаи аксарияти мутахассисон — омӯзгорони мактабҳои тоҷикӣ ба талаби рӯз ҷавоб намедиҳад. Ин ҳама магар сабаби дилмонии зиёиён ва падару модарон аз мактабҳои тоҷикӣ намегардад? 
Инак, боз як манзараи шабеҳи ин. Чор - панҷ сол қабл, аз рӯйи хидмат, дар яке аз мактабҳои зодгоҳам будам. Мактаб мактаби тоҷикӣ, аҳолии деҳа низ сад дар сад тоҷик. Вале дар мактаб, «бино ба хоҳиши падару модарон» синфи ӯзбекӣ кушодаанд. Аз синфи якуми тоҷикию ӯзбекӣ дидан кардем. Ду синфхона — ду манзара. Хонаи гурӯҳи ӯзбекӣ бо асбобҳои аёнӣ, мисли хонаи арӯс оро дода шуда буд, тахтаи рангзада ва партаҳои солим дошт. Тахта ва партаҳои хонаи оинаи тоҷикӣ камнуру таъмирталаб буданд, дар як гӯшаи девораш як «Гӯшаи синфӣ» - и хароб ба назар мерасид... 
Ба сабабҳои маълум — як муддат сард шудани муносибатҳои байни ду ҷумҳурӣ — Тоҷикистону Ӯзбекистон, қатъ гардидани рафтуо, ба кор наомадани дипломи хатмкунандагони муассисаҳои таълими олии кишвари ҳамсоя дар ҷумҳурии мо, нарасидани кадрҳо, китобҳои дарсию бадеӣ ва дигар сабабҳои объективию субъективӣ, «бино ба хоҳиши падару модарон» дар ҷумҳурӣ дари бисёр мактабҳои тоҷикӣ баста шуданд. Ҳеч кас аз падару модарон напурсид, ки чаро фарзандашро барои хондан ба синфи тоҷикӣ намедиҳад. Чанд сол қабл, вақте аз падаре, ки худро миллатпарвар вонамуд мекард, пурсидам, ки чаро фарзанд ё набераатро ба мактаби тоҷикӣ намедиҳӣ? Ҷавоб ин буд: «Бародар, ту худ медонӣ, ман ба сад дил мехоҳам, ки фарзандам тоҷикӣ хонад, аммо баъди хатми мактаб вай ба куҷо меравад? Омӯзгор ва китобҳои дарсии тоҷикӣ намерасанд, аз китобхонаи мактаб ҳамаи китобҳои бедеии тоҷикиро, ба баҳонаи он «ки бӯйи  Шӯравӣ» мекунанд, «рӯфта» бурданд...». Ҳамаи дарҳо баста шаванд, инсон дари баромадеро меҷустааст...
Ба қарибӣ, вақте  дар мактаби таълими ҳамагонии тоҷикии ноҳияе будем, димоғамон сӯхт. Ҳамаи шиору овезаҳо ба забони давлатӣ, агар омӯзгорону мактабиён  тоҷикӣ ҳарф назананд, гумон мекунед, ки мактаб мактаби ӯзбекист.. Шоире фармудааст:
Аз миллату аз забони худ ёд кунед,
Арвоҳи гузаштагони худ шод кунед.
То ҳарф занад ба тоҷикӣ тифли шумо,
Дунёи варо тоҷикӣ бунёд кунед.
Вале дунёи имрӯзаи аксарияти мактабҳои тоҷикӣ дар чаҳорчӯбаи ин рубоӣ хати намегунҷад. Вурудгоҳу долонҳои мактабро як сӯ гузорем, шиору овезаҳои дохили синфхонаҳои он мактаб низ бо забони ӯзбекӣ ороиш ёфта буданд. Мегӯянд, ки забони модарӣ калиди ҳамаи фанҳост. Вале вақте муҳити дунёи кӯчаки бача — хонаву мактаб тоҷикӣ нест, дигар чӣ ҷойи гила? 
Ҷойи баҳс нест, ки ҳар як шаҳрванди Ӯзбекистон, сарфи назар аз миллату нажодаш, бояд забони давлатиро  хуб донад. Вале доираи корбурди забонҳои дигарро танг кардан нишонаи эҳтиром ба муқаддасоти ақаллиятҳои миллӣ нест. Забони давлатӣ дар мактабҳои ғайриӯзбекии мамлакат шурӯъ аз синфи дуюм омӯзонида мешавад. Ба ҷуз ин, ба парвариши забони давлатӣ муҳити басе мусоиду созгор фароҳам оварда шудааст. Коргузорӣ куллан ба забони давлатист, расонаҳои ахбори оммавии чопӣ ва радиову телевизон дар ташаккулёбӣ ва рушди забони давлатӣ саҳми назаррас доранд...
Зиндагӣ маънои будан ё набудан, ҳаёт ё мамотро дорад. Мисли аксарияти мактабҳои тоҷикӣ дар байни «будан» ва «набудан», «ҳаёт» ва «мамот» ба сар бурдан тоқатфарсост. Тибқи банду моддаҳои дахлдори Қонуни Асосӣ рӯйи эътибор гардондан ба мактабҳои тоҷикӣ: таҳким бахшидани пойгоҳи моддию техникӣ, бо кадрҳо ва китобҳои баландсифати дарсию бадеӣ таъмин кардани онҳо, ба фикрам, аз вазифаҳои аввалиндараҷаи Вазорати таълими олӣ ва миёнаи ҳамагонӣ мебошад.  

А. СУБҲОНОВ,
хабарнигори 
«Овози тоҷик».

ТАФСИРИ ХУДРО ГУЗОРЕД: